Depresivne smetnje među članovima porodice koji brinu o pacijentima u kućnom lečenju: PHQ-9 studija preseka

Uvod/Cilj: Porodični negovatelji pacijenata uključenih u kućno lečenje predstavljaju populaciju pod povećanim rizikom za razvoj depresivnih simptoma. Cilj ovog istraživanja bio je da se proceni prisustvo i intenzitet depresivnih simptoma primenom upitnika PHQ-9, kao i da se ispita povezanost između depresivnih smetnji i svakodnevnog funkcionisanja negovatelja.

Metode: Sprovedena je deskriptivno-analitička studija preseka među 77 porodičnih negovatelja pacijenata uključenih u Službu kućnog lečenja Doma zdravlja Subotica, u periodu mart–septembar 2025. godine. Za procenu depresivnih simptoma korišćen je upitnik Patient Health Questionnaire-9 (PHQ9). U analizi su primenjeni t-test, Mann-Whitney U test, Kruskal–Wallis test i Spearmanov koeficijent korelacije.

Rezultati: Prosečan PHQ-9 skor iznosio je 8,48 ± 6,14. Skor ≥ 10 registrovan je kod 30 (38,9%) ispitanika. Minimalne ili blage simptome imalo je 47 (61,1%) negovatelja. Nije utvrđena statistički značajna razlika u PHQ-9 skoru prema polu (p = 0,423) niti prema primarnoj dijagnozi pacijenta (p = 0,183). U ukupnom uzorku utvrđena je statistički značajna blaga pozitivna korelacija između PHQ9 skora i subjektivne procene uticaja simptoma na svakodnevno funkcionisanje (r = 0,294; p = 0,009).

Zaključak: Depresivni simptomi su prisutni kod značajnog dela porodičnih negovatelja pacijenata u kućnom lečenju. Intenzitet simptoma povezan je sa većom narušenošću svakodnevnog funkcionisanja, što ukazuje na potrebu sistematskog praćenja mentalnog zdravlja ove populacije.

UVOD

Prema demografskim i socijalnim promenama u savremenim društvima, broj osoba koje zahtevaju intenzivnu zdravstvenu negu kod kuće zbog onkoloških bolesti, neurodegenerativnih poremećaja poput demencije ili posledica ishemijskog cerebrovaskularnog incidenta (ICV), stalno raste [1]. U takvim okolnostima, članovi porodice – supružnici, deca ili drugi bliski srodnici – preuzimaju ključnu ulogu u nezi, bez formalne obuke ili institucionalne podrške, što povećava rizik od psihološkog opterećenja, uključujući simptome depresije [2].

Negovanje pacijenata u kućnim uslovima obuhvata širok spektar aktivnosti: asistenciju pri svakodnevnim potrebama, medicinsku i terapijsku podršku, nadzor, fizičku pomoć, ali i emocionalnu brigu, što sve može dovesti do zamora, stresa i narušavanja mentalnog zdravlja negovatelja [3]. Studije potvrđuju visoku prevalenciju depresivnih simptoma u ovoj populaciji. Na primer, među negovateljima osoba sa demencijom, čak 31% pokazuje simptome umerene depresije, dok 9% ispunjava kriterijume za tešku depresiju [4]. Meta-analiza negovatelja pacijenata sa onkološkim oboljenjima navodi da je prosečna prevalencija depresivnosti oko 42% [5].

Uloga negovatelja u kućnim uslovima ima dalekosežne implikacije i na funkcionisanje zdravstvenog sistema. Nedostatak sistemske podrške može dovesti do pogoršanja kvaliteta nege, povećanja rizika od sagorevanja i većih troškova zdravstvene zaštite [6]. Zbog toga je u savremenoj praksi važan pouzdan skrining depresivnosti među negovateljima.

Upitnik PHQ-9 široko se koristi kao standardni skrining alat u različitim populacijama. Njegova primena u populaciji porodičnih negovatelja potvrđena je u studijama o porodicama koje neguju decu obolelu od raka, gde skoro polovina negovatelja ispunjava kriterijume za blagu depresiju [7], kao i u istraživanjima negovatelja starijih osoba u kućnoj nezi, gde je kod 41,8 % prisutna depresija i 64,5% anksioznost [8]. PHQ9 se takođe pokazao validnim i kod negovatelja osoba sa intelektualnim teškoćama [9]. Prevalencija depresije određena PHQ-9 upitnikom kod negovatelja pacijenata sa moždanim udarom je iznosila 18,5% [10]. Negovatelji pacijenata sa teškim povredama mozga imaju potvrđene simptome depresije kod 61.2% ispitanika uz povezanost sa anksioznošću gde je veći skor PHQ-9 korelirao sa lošijim kvalitetom života negovatelja [11].

Porodični negovatelji suočavaju se sa posebnim problemima:

• Intenzitet i trajanje nege, naročito kod demencije i post-ICV stanja, direktno utiču na psihičko blagostanje [4].
• Neformalni status negovatelja, odsustvo naknade, podrške ili odmora dodatno pojačavaju emocionalni teret [3].
• Socijalna izolacija i zanemarivanje sopstvenog zdravlja povećavaju rizik za depresivne simptome [2].

U našoj zemlji i regionu nedostaju sistematski podaci o depresivnosti porodičnih negovatelja pacijenata u kućnom lečenju, posebno u odnosu na specifične dijagnostičke kategorije (onkološki pacijenti, demencija, post-ICV). Proučavanje ove populacije važno je kako bi se unapredilo razumevanje njihovog mentalnog zdravlja i omogućilo adekvatno planiranje daljih mera podrške.

Cilj ovog istraživanja bio je da se pomoću upitnika Patient Health Questionnaire-9 (PHQ-9) proceni prisustvo i intenzitet depresivnih simptoma među članovima porodice pacijenata uključenih u Službu kućnog lečenja, te da se ispita da li postoje razlike u nivou depresivnih smetnji u zavisnosti od osnovne dijagnoze pacijenta (onkološko oboljenje, demencija ili post-ishemijski cerebrovaskularni incident).

Sekundarni cilj bio je da se proceni u kojoj meri depresivne smetnje utiču na svakodnevno funkcionisanje negovatelja u obavljanju kućnih, radnih i socijalnih aktivnosti.

METODOLOGIJA

Sprovedena je deskriptivno-analitička studija preseka među članovima porodica pacijenata uključenih u Službu kućnog lečenja Doma zdravlja Subotica. Istraživanje je sprovedeno u periodu od marta do septembra 2025. godine.

Veličina uzorka je određena a priori. Korišćenjem G*Power softvera (verzija 3.1.9.7; Heinrich-Heine-Universität Düsseldorf, Düsseldorf, Germany) i F tests – ANOVA: Fixed effects, omnibus, one-way (three groups) izračunata je veličina uzorka uz veličinu efekta 0.40, nivo značajnosti (α err prob = 0,05) i snagu (1- β err prob = 0,80). Prema postavljenim parametrima utvrđena je minimalna veličina uzorka od 66 jedinica posmatranja.

U analizu je uključeno ukupno 77 porodičnih negovatelja koji su kompletno popunili upitnik PHQ-9, dok su svi nepotpuni upitnici bili isključeni iz analize.

PHQ-9 je validirani instrument za skrining depresivnosti koji procenjuje učestalost devet simptoma tokom prethodne dve nedelje. To je upitnik od 9 stavki sa Likertovom skalom za samoprocenu. Ukupan skor kreće se u rasponu od 0–27 poena i klasifikuje težinu depresivnih simptoma u standardne kategorije. Što je viši ukupan rezultat, to su teži depresivni simptomi koje pojedinac doživljava.

Pored PHQ-9 skora, prikupljeni su podaci o polu i starosti porodičnih negovatelja kao i informacije o osnovnoj dijagnozi pacijenta zbog koje je uključen u kućno lečenje (onkološko oboljenje, demencija ili stanje nakon ishemijskog cerebrovaskularnog incidenta), kao i subjektivna procena uticaja simptoma na svakodnevno funkcionisanje negovatelja (ne, malo, dosta, izraženo).

Podaci su prikupljani anonimno tokom rutinskih dolazaka članova porodica u ambulantu Službe kućnog lečenja, uz dobrovoljni pristanak ispitanika, u skladu sa etičkim principima Helsinške deklaracije. Istraživanje je odobreno od strane Etičkog odbora Doma zdravlja Subotica (del. br. 01-5/I/2025. od 20.02.2025).

Statistička analiza obavljena je korišćenjem deskriptivnih statističkih metoda i metoda za testiranje razlike između grupa ispitanika i povezanosti između PHQ-9 skora i ispitivanih parametara. Za testiranje razlike korišćeni su t-test, Mann-Whitney U test i Kruskal– Wallis test, a za ispitivanje povezanosti Spearmanov koeficijent korelacije. Analiza podataka je sprovedena u softverskom programu SPSS Statistics 22 (SPSS Inc., Chicago, IL, USA), a kriterijum za statističku značajnost bio je p < 0,05.

REZULTATI

Studijom je obuhvaćeno 77 ispitanika, prosečne starosne dobi 49,68 ± 15,05 godina. Učestalost ženskih negovatelja iznosila je 46 (59,7%), prosečne starosti 48,30 ± 13,77 godina, dok je muških negovatelja bilo 31 (40,3%), prosečne starosti 51,71 ± 16,79 godina. Starosna dob ispitanika se nije značajno razlikovala prema polu (p = 0,333), što ukazuje da je ispitivana grupa homogena u odnosu na starosnu dob.

Za svakog negovatelja određen je ukupan PHQ-9 skor. Prosečna vrednost za ispitivani uzorak iznosila je 8,48 ± 6,14, sa rasponom vrednosti od 0 do 23 poena. Medijana PHQ-9 skora kod ženskih negovatelja iznosila je 7,5 (raspon 0–21), a kod muških 5,0 (raspon 0–23). Testirana je razlika ukupnog PHQ-9 skora između polova i nije utvrđena statistički značajna razlika (p = 0,423), Tabela 1.

Tabela 1. Deskriptivni pokazatelji PHQ-9 ukupnog skora

Na osnovu ukupnog PHQ-9 skora i kategorizacije težine depresivnih simptoma, minimalne ili blage simptome depresije imalo je 47 (61,1%) ispitanika. Minimalni simptomi (skor 0–4) bili su prisutni kod 24 (31,2%), dok je blage simptome (skor 5–9) imalo 23 (29,9%) negovatelja. Simptomi sa PHQ-9 skorom ≥ 10 registrovani su kod 30 (38,9%) ispitanika. Umereni simptomi (skor 10–14) bili su prisutni kod 16 (20,8%), umereno teški (skor 15–19) kod 11 (14,3%), a teški simptomi (skor 20–27) kod 3 (3,9%) negovatelja, Tabela 2.

Tabela 2. Distribucija kategorija depresivne smetnje prema PHQ-9

Na osnovu ukupnog PHQ-9 skora i kategorizacije težine depresivnih simptoma, minimalne ili blage simptome depresije imalo je 47 (61,1%) ispitanika. Minimalni simptomi (skor 0–4) bili su prisutni kod 24 (31,2%), dok je blage simptome (skor 5–9) imalo 23 (29,9%) negovatelja. Simptomi sa PHQ-9 skorom ≥ 10 registrovani su kod 30 (38,9%) ispitanika. Umereni simptomi (skor 10–14) bili su prisutni kod 16 (20,8%), umereno teški (skor 15–19) kod 11 (14,3%), a teški simptomi (skor 20–27) kod 3 (3,9%) negovatelja, Tabela 2.

Učestalost negovatelja prema osnovnoj dijagnozi pacijenta prikazana je na Grafikonu 1. Karcinom je bio zastupljen kod 43 (55,8%) pacijenata, demencija kod 20 (26,0%), dok je 14 (18,2%) pacijenata imalo dijagnozu post-ishemijskog cerebrovaskularnog incidenta.

Grafikon 1. Učestalost negovatelja prema osnovnoj dijagnozi pacijenta

Medijana PHQ-9 skora kod negovatelja pacijenata sa karcinomom iznosila je 6,0 (0–21), kod negovatelja pacijenata sa demencijom 8,5 (1–23), dok je kod negovatelja pacijenata sa post-ICV medijana iznosila 10,5 (0–18). Razlika u vrednostima PHQ-9 skora između grupa prema primarnoj dijagnozi pacijenta nije bila statistički značajna (p = 0,183), Grafikon 2.

Grafikon 2. PHQ-9 skor prema osnovnoj dijagnozi pacijenta

Ispitivanjem povezanosti između PHQ-9 skora i subjektivne procene uticaja simptoma na svakodnevno funkcionisanje kod ukupnog uzorka od 77 negovatelja utvrđena je statistički značajna blaga pozitivna korelacija (r_s = 0,294; p = 0,009), Grafikon 3.

Grafikon 3. Povezanost PHQ-9 skora i uticaja simptoma na svakodnevno funkcionisanje negovatelj

Povezanost PHQ-9 skora sa svakodnevnim funkcionisanjem negovatelja prikazana je po grupama ispitanika u zavisnosti od primarne dijagnoze pacijenta, Tabela 3. U grupi negovatelja pacijenata sa postICV umerena pozitivna korelacija(r_s = 0,529; p = 0,052), iako nije dostigla statističku značajnost. Kod negovatelja pacijenata sa karcinomom (r_s = 0,175; p = 0,263) i demencijom (r_s = 0,212; p = 0,370) nije utvrđena statistički značajna povezanost.

Tabela 3. Povezanost PHQ-9 skora i uticaja simptoma na svakodnevno funkcionisanje negovatelja u odnosu na primarnu dijagnozu pacijenta

DISKUSIJA

U ovoj studiji prosečan PHQ-9 skor među članovima porodice koji neguju pacijente u kućnom lečenju iznosio je 8,48 ± 6,14, dok je 38,9% ispitanika imalo skor ≥ 10. Ovi nalazi ukazuju da je značajan deo porodičnih negovatelja izložen umerenim i težim depresivnim simptomima. Tan i saradnici u svom istraživanju su potvrdili da je prosečan skor PHQ-9 kod negovatelja pacijenata sa demencijom iznosio 7,1 [12]. Prevalencija prijavljena u meta-analitičkoj studiji kod negovatelja osoba nakon moždanog udara ukazuju da je depresija prisutna kod 43,9% ispitanika [13], dok kod negovatelja pacijenata sa malignim bolestima depresivni simptomi dostižu približno 47% [5]. Nešto manja učestalost od 30,5% je bila kod negovatelja pacijenata sa demencijom [12]. Krovni pregled sistematskih pregleda i meta-analiza je objedinio dokaze o depresivnom morbiditetu kod negovatelja pacijenata obolelih od karcinoma i objedinjena globalna prevalenca depresije kod neformalnih negovatelja iznosila je 38% [14]. Ovakva podudarnost rezultata potvrđuje da su porodični negovatelji populacija sa povećanim rizikom za narušeno mentalno zdravlje.

U analizi prema polu nije utvrđena statistički značajna razlika u PHQ-9 skoru, što ukazuje da su depresivni simptomi podjednako zastupljeni među muškim i ženskim negovateljima. Ovaj nalaz je u skladu sa pojedinim savremenim studijama koje pokazuju da, iako žene češće preuzimaju ulogu negovatelja, intenzitet depresivnih simptoma ne mora nužno da se razlikuje prema polu [15]. Međutim pojedine studije potvrđuju na značajno veće angažovanje ženskog pola kada je u pitanju nega pacijenata sa demencijom, sa učestalosšću od 68% [12]. Dodatno, novija istraživanja ukazuju da su kod ženskih negovatelja veće opterećenje i osećaj usamljenosti značajno povezani sa intenzitetom depresivnih simptoma, pri čemu smisao životne svrhe može imati medijatorsku ulogu u tom odnosu [16].

Ispitivanje razlika prema primarnoj dijagnozi pacijenta nije pokazalo statistički značajne razlike u nivou depresivnih simptoma između grupa. Iako su medijane bile numerički više kod negovatelja pacijenata sa postICV i demencijom, dobijene razlike nisu dostigle nivo statističke značajnosti. Ovaj nalaz može biti posledica relativno malog uzorka i varijabilnosti unutar grupa. Međutim, numerički trend viših vrednosti kod negovatelja pacijenata sa neurološkim oboljenjima u skladu je sa ranijim istraživanjima koja ukazuju da neurokognitivni poremećaji i nagla funkcionalna zavisnost pacijenta predstavljaju značajan psihološki teret za negovatelje [4],[15].

Sekundarni cilj istraživanja odnosio se na povezanost depresivnih simptoma i svakodnevnog funkcionisanja negovatelja. U ukupnom uzorku utvrđena je statistički značajna blaga pozitivna korelacija između PHQ-9 skora i subjektivne procene uticaja simptoma na svakodnevno funkcionisanje. Ovaj nalaz ukazuje da sa porastom intenziteta depresivnih simptoma raste i stepen narušenosti radnih, porodičnih i socijalnih aktivnosti negovatelja. Sličnu povezanost između psihološkog opterećenja i smanjenog kvaliteta života potvrđuju i ranije meta-analize [17].

U podgrupnoj analizi prema dijagnozi pacijenta uočena je umerena pozitivna korelacija kod negovatelja pacijenata sa post-ICV, sa nivoom bliskim statističkoj značajnosti. Ovakav trend može ukazivati na specifičnu ranjivost ove grupe. Nagla pojava cerebrovaskularnog incidenta i iznenadna promena funkcionalnog statusa pacijenta mogu dovesti do intenzivnog psihološkog opterećenja članova porodice koji preuzimaju ulogu negovatelja bez prethodne pripreme. Nasuprot tome, kod hroničnih stanja poput demencije ili malignih bolesti, duži tok bolesti može omogućiti postepenu adaptaciju i razvoj mehanizama suočavanja. Slično tome, u zajedničkim analizama neformalnih negovatelja osoba sa teškim mentalnim poremećajima pokazano je da su veće funkcionalno oštećenje korisnika nege i ženski pol značajno povezani sa depresivnim simptomima, dok je duže trajanje bolesti bilo povezano sa manjim rizikom za depresiju, što se tumači procesom adaptacije negovatelja [18].

Klinički značaj ovih nalaza ogleda se u potrebi sistematskog prepoznavanja i praćenja mentalnog zdravlja porodičnih negovatelja u okviru Službe kućnog lečenja. PHQ-9 se u ovom istraživanju pokazao kao praktičan i primenljiv instrument za rutinski skrining depresivnih simptoma, što je u skladu sa preporukama savremenih istraživanja o integraciji procene mentalnog zdravlja negovatelja u primarnu zdravstvenu zaštitu [6],[19].

Ograničenje studije predstavlja relativno mali uzorak, posebno u podgrupama prema dijagnozi pacijenta, što može umanjiti statističku snagu analize i otežati detekciju značajnih razlika. Buduća istraživanja sa većim uzorkom i uključivanjem dodatnih sociodemografskih i psihosocijalnih varijabli mogla bi pružiti detaljniji uvid u faktore rizika za depresivne smetnje među porodičnim negovateljima. Istraživanja među negovateljima osoba sa demencijom pokazala su da su pojedini sociodemografski faktori, uključujući starost, obrazovanje i odnos sa pacijentom, značajno povezani sa psihološkim blagostanjem negovatelja, što dodatno opravdava potrebu za njihovim sistematskim ispitivanjem u budućim studijama [20].

ZAKLJUČAK

Rezultati ove studije pokazuju da su depresivni simptomi značajno prisutni među članovima porodica koji brinu o pacijentima uključenim u Službu kućnog lečenja, pri čemu je nešto više od trećine ispitanika imalo PHQ-9 skor ≥ 10. Nivo depresivnih simptoma se nije razlikovao prema polu i primarnoj dijagnozi pacijenta, ali uočene razlike vrednosti ukupnog PHQ-9 skora ukazuju na moguće varijacije u opterećenju među podgrupama.

Pozitivna povezanost između intenziteta depresivnih simptoma i subjektivne procene narušenosti svakodnevnog funkcionisanja negovatelja ukazuje da porast depresivnih simptoma prati izraženiji uticaj na radne, porodične i socijalne aktivnosti negovatelja.

Dobijeni rezultati naglašavaju značaj sistematskog prepoznavanja i praćenja mentalnog zdravlja porodičnih negovatelja u okviru kućnog lečenja. PHQ-9 se pokazao kao praktičan i primenljiv instrument za skrining depresivnih simptoma u ovoj populaciji.

Imajući u vidu ograničenja studije, uključujući relativno manji broj ispitanika u pojedinim podgrupama, opravdana su buduća istraživanja sa većim uzorcima kako bi se potvrdili nalazi ove studije. Uključivanje šireg spektra sociodemografskih i psihosocijalnih varijabli mogla bi omogućiti preciznije sagledavanje faktora rizika i razvoj ciljanih intervencija podrške.