Skip to main content
  • Trg Nikole Pašića br. 7, sprat IV, 11000 Beograd
  • info@smj.rs

logo bez bolda opt

Kakva je obezbeđenost Crne Gore lekarima specijalistima medicine?

UVOD

Performanse zdravstvenog sistema u mnogome zavise od njegovog najvažnijeg resursa – ljudskih resursa, njihovih znanja, veština i motivacije [1,2]. Zdravstveni radnici, a posebno visokostručni kadar, svojim znanjem, iskustvom i veštinama treba da omoguće sprovođenje zdravstvene politike, a sve sa ciljem očuvanja i poboljšanja zdravlja stanovništva. Na putu ka univerzalnoj zdravstvenoj dostupnosti, ljudski resursi moraju biti ne samo brojčano dostupni, već i adekvatno raspoređeni i kompetentni, a moraju imati i adekvatnu podršku [3].

Na tom putu su brojni izazovi, usled starenja populacije, loše geografske dostupnosti zdravstvenog kadra (medicinske pustinje) i povećane potražnje usluga. Sve evropske zemlje se suočavaju sa krizom ljudskih resursa. Nakon krize uzrokovane pandemijom KOVID-19 oboljenja, postojeći problemi su postali još vidljiviji i složeniji. Manjak angažovane radne snage je i dalje prisutan, a kadar odlazi iz zdravstvenog sistema pod teretom problema neadekvatnih uslova rada: izgaranje na poslu, preopterećenost, loši međuljudski odnosi, i drugo [4].

Male zemlje, u koje se ubraja i Crna Gora, susreću se sa velikim brojem izazova u obezbeđivanju kompetentnosti i neophodnih veština ljudskih resursa [5]. U proteklim decenijama su se ljudski resursi neravnomerno razvijali u Crnoj Gori. Velike razlike koje su se javljale među regionima, posledica su neadekvatnog planiranja broja i strukture kadra u prošlosti, kada se više ulagalo u pravcu bržeg razvoja specijalističke delatnosti sekundarnog i tercijarnog nivoa [6]. U novom milenijumu, reformske aktivnosti potencirale su značaj i ulogu specijalističkog kadra na primarnom nivou zdravstvene zaštite, što je za posledicu imalo veći broj lekara specijalista na ovom nivou zdravstvene zaštite.

Cilj ove studije je bio da se utvrdi obezbeđenost Crne Gore lekarima, specijalistima medicine po vrstama specijalizacije, odnosno da se ustanovi kakva je njihova starosna i polna struktura u odnosu na druge zemlje Evropskog regiona, koje svom stanovništvu obezbeđuju visoki standard zadovoljavanja potreba za specijalističkom zdravstvenom zaštitom.

MATERIJALI I METODE

Jedinica posmatranja u ovoj deskriptivnoj studiji su bili lekari specijalisti, lekari na specijalizaciji i lekari bez specijalizacije, za koje kategorije su, primenom deskriptivnih metoda (apsoluti i relativni brojevi) izračunavani indeksi promene u broju lekara za period između 2009. i 2021. godine, indeksi promene u starosnoj strukturi lekara za period između 2008. i 2021. godine, indeksi promene u zastupljenosti lekara specijalista starosnog doba preko 55 godina (55+) po specijalnostima, kao i stope obezbeđenosti lekarima specijalistima na 100.000 stanovnika.

Na osnovu raspoloživih serija podataka o kretanju broja lekara, dobijene su linije trenda koje pokazuju njihovo prosečno kretanje za period između 2009. i 2021. godine. Obezbeđenost stanovništva doktorima medicine – specijalistima/specijalizantima (isključujući specijaliste/specijalizante hirurgije, ginekologije i akušerstva, pedijatrije, psihijatrije, i opšte medicine), na 100.000 stanovnika, predstavlja indikator koji obuhvata sledeće grupe specijalnosti/subspecijalnosti: interna medicina (uključujući i subspecijalnosti interne medicine), onkologija, pneumoftiziologija, neurologija, otorinolaringologija, radiologija, infektologija, dermatologija, mikrobiologija, biohemija, klinička imunologija, patologija, i medicina rada. Obezbeđenost stanovništva doktorima medicine, specijalistima/ specijalizantima hirurških grana na 100.000 stanovnika čine sledeće grupe specijalnosti: opšta hirurgija (sa subspecijalizacijama), neurohirurgija, plastična hirurgija, ortopedija, oftalmologija, urologija, maksilofacijalna hirurgija, urgentna medicina, i anestezija. Prikazane su stope obezbeđenosti stanovništva doktorima medicine, specijalistima/specijalizantima pedijatrije i stope obezbeđenosti stanovništva doktorima medicine, specijalistima/specijalizantima ginekologije i akušerstva na 100.000 stanovnika.

Za dobijanje uporednih pokazatelja za zemlje Evropskog regiona i šire, korišćeni su podaci iz međunarodnih baza podataka kao što su: OECD Health Statistics 2020, Eurostat Database, baza podataka Svetske zdravstvene organizacije (SZO). Demografske odrednice koje su korišćene bile su pol (muški/ženski) i starost (starosne grupe: do 34 godine, 35 – 44 godine, 45 – 54 godine, 55 i više godina). Podaci o ljudskim resursima, koje prikuplja i objavljuje Institut za javno zdravlje Crne Gore, korišćeni su u izradi ove studije, i to ukupan broj lekara u javnom sektoru koji je obuhvatio lekare u vanbolničkim i bolničkim ustanovama. Za izračunavanje stopa su korišćeni podaci o stanovništvu koje objavljuje Uprava za statistiku MONSTAT.

REZULTATI

U 2021. godini, bilo je ukupno 1.736 lekara je u javnom sektoru, što je u poređenju sa 2009. godinom povećanje za 429 lekara, odnosno 32,77%. Broj lekara specijalista, u odnosu na 2009. godinu se povećao od 939 na 1.118, odnosno za 246 ili 26,20%, a lekara na specijalizaciji sa 263 na 363 ili za 26,20%. Broj lekara, doktora medicine bez specijalizacije, porastao je sa 107 na 184 ili za 71,96%.

U vanbolničkim delatnostima, postoji porast u broju sve tri kategorije lekara u periodu između 2009. i 2021. godine, a najveći je bio porast broja lekara bez specijalizacije (71%), zatim na lekara na specijalizaciji (23%), dok je broj specijalista porastao za oko 5%.

Tabela 1. Zastupljenost (broj i %) doktora medicine, po kategorijama, u Crnoj Gori, u periodu između 2009. i 2021. godine*

p376 1

U bolničkim delatnostima, broj lekara specijalista se, u periodu između 2009. i 2021. godine, uvećao za 243, odnosno za 46%, dok se broj lekara na specijalizaciji u ovom periodu uvećao za 68, odnosno 41%. Broj lekara bez specijalizacije u bolničkim delatnostima je bio zanemarljiv tokom celog perioda.

U Tabeli 2 su dati uporedni podaci o broju i učešću lekara (bez/sa specijalizacijom i na specijalizaciji) u vanbolničkim i bolničkim delatnostima u Crnoj Gori, u periodu između 2009. i 2021. godine.

Tabela 2. Zastupljenost (broj i %) doktora medicine, bez specijalizacije, na specijalizaciji i specijalista, u vanbolničkim i bolničkim delatnostima, u Crnoj Gori, u periodu između 2009. i 2021. godine*

p376 2

Zastupljenost navedenih kategorija lekara (bez specijalizacije, na specijalizaciji i specijalista) po navedenim godinama, prikazana je u Grafikonima 1. a, 1. b i 1. c.

p377 1

Slika 1a. Zastupljenost (%) doktora medicine, specijalista, u vanbolničkoj i bolničkoj zaštiti, u Crnoj Gori, u periodu između 2009. i 2021. godine*

p377 2

Slika 1b. Zastupljenost (%) doktora medicine na specijalizaciji, u vanbolničkoj i bolničkoj zaštiti, u Crnoj Gori, u periodu između 2009. i 2021. godine *

p378 1

Slika 1c. Zastupljenost (%) doktora medicine bez specijalizacije, u vanbolničkoj i bolničkoj zaštiti, u Crnoj Gori, u periodu između 2009. i 2021. godine *

Posmatrajući zastupljenost (izraženu u procentima, Tabela 3.) lekara (specijalista, lekara na specijalizaciji i lekara bez specijalizacije), po starosnim grupama, u 2008. godini i 2021. godini, zaključuje se da je u 2008. godini specijalistički kadar bio dominantno skoncentrisan u starosnoj grupi od 45 – 54 godine (47%), dok je u 2021. godini specijalistički kadar bio u najvećem procentu u starosnoj grupi od 55 i više godina (oko 34%), a odmah zatim u starosnoj grupi od 35 – 44 godine (32%). Lekari na specijalizaciji su u 2008. godini bili najviše u starosnoj grupi do 34 godine (73%), dok je u 2021. godini taj udeo iznosio 57%. Lekara bez specijalizacije je u 2008. godini najviše bilo u starosnoj grupi do 34 godine (58%), dok je u 2021. godini lekara bez specijalizacije bilo više u starosnoj grupi od 35 – 44 godine (41%). U 2008. godini je blizu 20% lekara i dalje bilo bez specijalizacije, dok je u 2021. godini taj udeo iznosio 23%.

Tabela 3. Zastupljenost (%) doktora medicine, bez specijalizacije, na specijalizaciji i specijalista, u Crnoj Gori, u 2008. godini i 2021. Godini

p378 2

Od ukupnog broja lekara, broj lekara u starosnoj grupi od 35 – 54 godine je u 2021. godini bio za 6,63% manji nego u 2008. godini, dok je broj lekara starosti preko 55 godina porastao za 12,13%, u odnosu na 2008. godinu. Zastupljenosti lekara u Crnoj Gori, u 2008. godini i 2021. godini, po starosnim grupama, prikazana je u Grafikonu 2.

p379 1

Slika 2. Zastupljenost (%) lekara po starosnim grupama, u Crnoj Gori, u 2008. i 2021. godini

Od 1.185 specijalista, koji su obavljali zdravstvenu zaštitu stanovništva Crne Gore u vanbolničkim i bolničkim delatnostima (javni sektor), u 2021. godini je njih 407, odnosno 34,35%, bilo sa 55 i više godina starosti (Tabela 4.). Preko 50% angažovanog lekarskog kadra starijeg od 55 godina, bili su lekari specijalisti sledećih specijalnosti: pneumoftiziologija (71%), neuropsihijatrija (82%), fizikalna medicina (50%), transfuziologija (56%), sportska medicina (75%), medicina rada (75%), opšta medicina (60%), kao i plastična i rekonstruktivna hirurgija (60%). U 2021. godini, najveći broj lekara specijalista imao je specijalizaciju iz pedijatrije (148 lekara).

Tabela 4. Zastupljenost (broj i %) doktora medicine, specijalista, starosti od 55 i više godina, u Crnoj Gori, u 2021. Godini

p380

Na osnovu distribucije broja lekara specijalista u periodu između 2009. i 2021. godine i procenjenog broja stanovnika Crne Gore, procenjena je stopa obezbeđenosti lekarima specijalistima na 100.000 stanovnika (Grafikon 3). U poređenju sa 2009. godinom, kada je ta stopa iznosila 152 lekara na 100.000 stanovnika, u 2021. godini, taj indikator je dostigao vrednost od 191 lekara na 100.000 stanovnika.

p379 2

Slika 3. Distribucija (broj) doktora medicine, specijalista, na 100.000 stanovnika, u Crnoj Gori, u periodu između 2009. i 2021. godine

U Crnoj Gori je obezbeđenost stanovništva doktorima medicine, specijalistima/specijalizantima (isključujući specijaliste/specijalizante hirurgije, ginekologije i akušerstva, pedijatrije, psihijatrije, i opšte medicine), u 2020. godini, na 100.000 stanovnika, iznosila 109, dok je u Grčkoj iznosila 138 (2019. godina), u Sloveniji 111, a Srbiji 78 (Grafikon 4). Prosek u Evropskom regionu, prema poslednjim dostupnim podacima (SZO, 2014. godina), iznosi 90.

p381 1

Slika 4. Obezbeđenost stanovništva doktorima medicine, specijalistima/ specijalizantima (isključujući specijaliste/specijalizante hirurgije, ginekologije i akušerstva, pedijatrije, psihijatrije i opšte medicine), na 100.000 stanovnika, u Crnoj Gori i u zemljama Evrope, u 2020. godini (ili poslednji dostupni podaci)

Stopa doktora medicine, specijalista/specijalizanata hirurških grana, na 100.000 stanovnika, u Crnoj Gori, u 2020. godini, iznosila je 57, u Grčkoj je iznosila 49 (2019. godina), a u istom periodu je u Sloveniji iznosila 73, dok je u Srbiji bila 54 (Grafikon 5). U Evropskom regionu (ER) je prosek, prema poslednjim dostupnim podacima (SZO, 2014. godina), iznosio 70.

p381 2

Slika 5. Obezbeđenost stanovništva doktorima medicine, specijalistima/ specijalizantima hirurških grana na 100.000 stanovnika, u Crnoj Gori i u zemljama Evrope, u 2020. godini (ili poslednji dostupni podaci)

DISKUSIJA

Ova studija je analizirala specijalistički lekarski kadar između dve velike krize, i to ekonomske krize, koja je zahvatila Evropski region 2008. godine, i krize uzrokovane pandemijom KOVID-19 oboljenja, u 2020. godini, kao i u 2021. godini. U periodu krize uzrokovane pandemijom KOVID-19 oboljenja, u 2020. godini, u velikom broju zemalja je zabeležen privremeni porast broja ljudskih resursa do kojeg je došlo usled odgovora na krizu [3,4]. Uzimajući u obzir objektivne okolnosti i složeni uticaj društveno-političko-ekonomskih faktora, koji su uticali na mogućnosti zemlje da jača i razvija zdravstveni sistem u navedenim okolnostima, veliki je uspeh što je osnažen kadrovski potencijal u Crnoj Gori. Ukupan broj lekara (specijalisti, lekari na specijalizaciji i lekari bez specijalizacije) je povećan za oko trećinu, dok je broj specijalista porastao za četvrtinu, u posmatranom periodu. Ipak, značajno veći broj lekara se u 2021. godini našao bez specijalizacije, što treba tumačiti, ne samo u kontekstu navedenih uticaja iz okruženja, već i iz aspekta upravljanja ljudskim resursima. To se posebno odrazilo na mladi kadar u vanbolničkim delatnostima, koji je duže vremena čekao da bude upućen na specijalizaciju nego što je to bio slučaj u 2009. godini.

Nasuprot tome, u bolničkim delatnostima je došlo do značajnijeg porasta broja lekara koji su upućivani na specijalizaciju (za dve trećine više), što se odrazilo na veći broj specijalističkog kadra u bolnicama. Ovo nam ukazuje na to da je upravljanje ljudskim resursima, iako u okolnostima manje obezbeđenosti lekarima specijalistima u odnosu na druge evropske zemlje, imalo veću usmerenost ka jačanju bolničkog potencijala nasuprot vanbolničkog. Iako Crna Gora u ovom trenutku nema strateški okvir kojim se usmerava razvoj zdravstvenog sistema ili ljudskih resursa (budući da su se ranija dokumenta odnosila na period do 2020. ili 2022. godine), potrebno je navesti da su raniji okviri usmeravali sistem ka primarnom nivou zdravstvene zaštite [6,7] kao okosnici zdravstvenog sistema. Nacrtom Strategije razvoja zdravstva, koja je dostupna na veb stranici Ministarstva zdravlja, a koja obuhvata period između 2023. i 2027. godine [8], navodi se da će donosioci odluka istrajati na reformskom opredeljenju iz 2005. godine, kojim se primarna zdravstvena zaštita prepoznaje kao “prioritetna oblast u razvoju zdravstvenog sistema, a u okviru nje i promovisanje zdravih stilova života i preventivne zdravstvene zaštite”. Ovaj strateški dokument (nacrt) prepoznao je, u delu strateških ciljeva koji se odnose na ljudske resurse, potrebu povećanja broja specijalista iz oblasti medicine rada.

Specijalistički kadar u Crnoj Gori je relativno star, budući da je, u 2021. godini, bilo najviše lekara specijalista (trećina) koji su stariji od 55 godina. Veliki broj zemalja Evropske unije (EU) susreće se sa problemom izrazito starog lekarskog kadra. Tako je u Italiji čak 60% svih lekara starije od 55 godina [9]. Ipak, uočava se da je orjentacija ka jačanju bolničkih kadrovskih resursa u Crnoj Gori u prethodnom periodu dala pozitivne rezultate po pitanju zanavljanja kadra, pa se broj lekara koji su starosnog doba od 35 – 44 godine povećao i čini skoro trećinu specijalističkog kadra. Među najmlađim lekarima se smanjilo učešće onih koji su bili upućeni na specijalizaciju, pa je i broj lekara koji su na specijalizaciji bio veći u starijoj starosnoj grupi. Blago je povećan broj lekara koji su bez specijalizacije u starosnoj grupi od preko 55 godina života. Kvalitetnije i efikasnije upravljanje ljudskim resursima trebalo bi da omogući ranije upućivanje mladih lekara na specijalizaciju. Upravljanje je ključno, ne samo za jačanje radne snage, nego i za održavanje kompetencija koje su neophodne za pružanje zdravstvenih usluga [10].

U ukupnom broju lekara, uočava se da brže raste broj lekara u starosnoj grupi od 55 i više godina, nego što se povećava broj najmlađih lekara koji ulaze u sistem. Ovakvo upravljanje ljudskim resursima, i to lekarima, neće dugoročno poboljšati obezbeđenost lekarima, već može da dovede sistem u još nepovoljniji položaj. To će svakako zavisiti i od dejstva velikog broja drugih faktora iz okruženja (migracije, jačanje privatnog sektora, i slično).

Ova studija je prepoznala oblasti u kojima je posebno ugroženo funkcionisanje i pružanje usluga u budućem periodu, usled visokog udela kadra koji je starijeg doba, a koje su obuhvatile sledeće specijalnosti: pneumoftiziologija, neuropsihijatrija, fizikalna medicina, transfuziologija, sportska medicina, medicina rada, opšta medicina, kao i plastična i rekonstruktivna hirurgija.

U poređenju sa drugim zemljama regiona i Evrope, obezbeđenost stanovništva doktorima medicine, specijalistima/specijalizantima (isključujući specijaliste/ specijalizante hirurgije, ginekologije i akušerstva, pedijatrije, psihijatrije, i opšte medicine) na 100.000 stanovnika, u Crnoj Gori, bila je blizu obezbeđenosti ovim kadrom u Sloveniji, a bolja nego u drugim malim zemljama, kao što su Malta ili Island [11]. Međutim, stopa doktora medicine, specijalista/specijalizanata hirurških grana na 100.000 stanovnika je, u Crnoj Gori, u 2020. godini, bila među najnižim u Evropi, i bila je značajno ispod standarda koji se odnosi na zemlje Evropske unije [11]. Bolja je situacija ako se uporedi obezbeđenost stanovništva doktorima medicine, specijalistima/ specijalizantima pedijatrije i obezbeđenost stanovništva doktorima medicine, specijalistima/ specijalizantima ginekologije i akušerstva na 100.000 stanovnika, u Crnoj Gori i u zemljama Evrope.

p384 1

Slika 6. Obezbeđenost stanovništva doktorima medicine, specijalistima/ specijalizantima pedijatrije na 100.000 stanovnika, u Crnoj Gori i u zemljama Evrope, u 2020. godini (ili poslednji dostupni podaci)

Budući da se, prema podacima SZO, udeo žena u ukupnoj radnoj snazi povećao u Evropskom regionu, važno je posebno analizirati podatke koji se odnose na polnu strukturu kadra, kako bi zdravstveni sistem prepoznao doprinos žena, kao i nejednakosti koje postoje u svetu [12] u kojem „muškarci vode, a žene pružaju usluge globalnog zdravlja” [13]. Trend feminizacije medicine u Crnoj Gori je od ranije prepoznat. Kao što je slučaj i u mnogim zemljama Evropskog regiona i zemljama u okruženju, zapaža se tendencija porasta udela žena među specijalističkim lekarskim kadrom, a to je posebno karakteristično za bivše jugoslovenske zemlje.

p384 2

Slika 7. Obezbeđenost stanovništva doktorima medicine, specijalistima/ specijalizantima ginekologije i akušerstva na 100.000 stanovnika, u Crnoj Gori i u zemljama Evrope, u 2020. godini (ili poslednji dostupni podaci)

p385

Slika 8. Odnos lekara prema polu, u 2020. godini (%), u Evropskoj uniji i regionu (procena/poslednji dostupni podaci)

Glavno ograničenje naše studije je to što su obuhvaćeni samo podaci koji se odnose na javni sektor, budući da još uvek u Crnoj Gori nije razvijen registar kadrova, a zakonska regulative nije prepoznala nagli razvoj privatnog sektora u kojem je angažovan značajni deo specijalističkog kadra. Nadalje, iako se prepoznaje uticaj migracija na raspoloživost lekarskog kadra, usled nedostupnosti podataka, nije bilo moguće analizirati kretanje lekara sa ovog aspekta. Pitanje emigracije već duži vremenski period ostaje nerešeno, a gubljenjem kadrova, posebno specijalističkog kadra koji je visoko obrazovan, zemlja gubi velika sredstva i vreme koje je uloženo u izgradnju tih kadrova [14]. Ova studija nije ispitala kadrovsku obezbeđenost i dostupnost lekarima specijalistima po regionima u Crnoj Gori, već samo na nacionalnom nivou, budući da se Crna Gora ubraja u zemlje sa malim brojem stanovnika. Takva istraživanja u budućem periodu bi pružila detaljniji prikaz kadrovske obezbeđenosti lekarima specijalistima. Uporedivost podataka je jedno od ograničenja, jer neke zemlje prijavljuju licencirane zdravstvene radnike bez obzira na to gde su zaposleni ili ako su nezaposleni, a druge zemlje samo zdravstvene radnike koji aktivno rade u zdravstvenom sektoru.

ZAKLJUČAK

Prikazane statističke vremenske serije podataka o ljudskim resursima, kako ukupno za Crnu Goru, tako posebno za vanbolničku i bolničku zdravstvenu zaštitu, omogućavaju da se sagledaju stanje, struktura i dinamika njihovih promena u navedenom periodu. Podaci će u narednim godinama omogućiti uporedivost kadra raznih profila u Crnoj Gori sa drugim evropskim zemljama prema stopama opterećenosti. Navedene statističke serije podataka koje se odnose na lekare specijaliste, lekare bez specijalizacije i lekare na specijalizaciji, u vanbolničkoj i bolničkoj zdravstvenoj zaštiti, ukazuju na značajan manjak ljudskih resursa – lekara u Crnoj Gori, u odnosu na većinu zemalja Evropske unije ili Evropskog regiona, kao i na neadekvatnu starosnu strukturu, posebno za pojedine specijalnosti u kojima treba pažljivo planirati kadar, kako bi se poboljšala njihova obezbeđenost u budućem periodu.

 


© Sva prava zadržana. Lekarska komora Srbije.

Skoči na vrh