Pregledni rad

Kliničke karakteristike KOVID-19 infekcije i efikasnost vakcinacije kod bolesnika sa hematološkim malignitetima

Olivera Marković1,2, Anica Divac1, Ilija Bukurecki1, Marija Branković1,2, Igor Jovanović1, Predrag Đuran1, Marija Zdravković1,2
  • Kliničko-bolnički centar „Bežanijska kosa“, Beograd, Srbija
  • Univerzitet u Beogradu, Medicinski fakultet, Beograd, Srbija

SAŽETAK

Pacijenti sa hematološkim malignitetima imaju povećan rizik od teških formi KOVID-19 infekcije i veću smrtnost, u poređenju sa pacijentima sa KOVID-19 infekcijom u opštoj populaciji, zbog imunosupresije izazvane samom hematološkom bolešću i/ili onkološkom terapijom, često uznapredovalog životnog doba, ali i niskog nivoa serokonverzije nakon vakcinacije. Oni takođe imaju povećan rizik i od zaražavanja, zbog potrebe za čestim dolascima u zdravstvene ustanove i visoke izloženosti drugim bolesnicima. Rezultati publikovanih studija naglašavaju važnost strategija prevencije KOVID-19 infekcije kod ovih bolesnika, zasnovanih na merama kontrole infekcije i fizičkog distanciranja, kao i na pravovremenoj vakcinaciji. Faktori rizika, koji su se pokazali ključnim za razvoj teških oblika bolesti, jesu: starosno doba, prisustvo komorbiditeta, prisustvo maligniteta, progresivna bolest, kao i vrsta onkološke terapije koju je pacijent dobijao. Stoga, bolesnici sa hematološkim malignitetima predstavljaju prioritetnu grupu pacijenata za vakcinaciju, koja je preporučena od strane svih međunarodnih stručnih udruženja. Imajući u vidu da su ovi bolesnici pod rizikom da ne razviju adekvatan imunološki odgovor na vakcinu, postoje dileme oko optimalnog vremenskog perioda kada treba primeniti vakcinu, u kojoj dozi, i kakav je kapacitet razvoja imunološkog odgovora na vakcine kod pojedinih hematoloških maligniteta. Studije su pokazale da je, i pored slabijeg imunološkog odgovora na vakcinu, smrtnost vakcinisanih pacijenata kod hematoloških maligniteta značajno manja, u odnosu na nevakcinisane bolesnike.

U ovom članku urađen je pregled relevantnih studija, u kojima su analizirane karakteristike, morbiditet i mortalitet pacijenata sa hematološkim malignitetima i infekcijom KOVID-19, kao i uloga i efikasnost vakcinacije kod ovih pacijenata.


UVOD

KOVID-19 je infektivna bolest izazvana virusom SARSKoV-2, koja prvenstveno pogađa respiratorni sistem, uz mogućnost pojave sistemske bolesti. Virus SARS-KoV-2 je prvi put izolovan u gradu Vuhanu, decembra 2019. godine, a zbog brzog širenja infekcije na svetskom nivou, proglašena je pandemija, marta 2020. godine [1]. Do decembra 2021. godine, u svetu je zabeleženo 263 miliona slučajeva zaražavanja i 5,22 miliona smrtnih slučajeva [2]. Zbog sve većih posledica KOVID-19 oboljenja, lekari se susreću sa dodatnim izazovima u zbrinjavanju i lečenju pacijenata sa hematološkim malignitetima (HM). Incidencija KOVID-19 infekcije kod pacijenata sa hematološkim malignitietima je između 1 i 3,9% [3]. Pacijenti sa hematološkim malignitetima imaju povećan rizik od morbiditeta i mortaliteta od infekcije KOVID-19 zbog imunosupresije uzrokovane samim prisustvom maligniteta i/ili primenom onkološke terapije; zatim zbog potrebe za čestim dolascima u zdravstvene ustanove gde imaju visoku izloženost infekciji; kao i zbog uznapredovalog životnog doba, ali i slabijeg imunološkog odgovora nakon vakcinacije. Procena rizika od KOVID-19 infekcije kod hematoloških pacijenata je od velikog značaja za poboljšanje lečenja ovih pacijenata.

STOPA MORTALITETA KOD PACIJENATA SA HEMATOLOŠKIM MALIGNITETIMA I KOVID-19 INFEKCIJOM

Najveće multicentrične studije, koje su analizirale pacijente sa hematološkim malignitetima i KOVID-19 infekcijom, pokazuju da stopa mortaliteta varira između 31% i 50% [4],[5],[6],[7]. Ovi rezultati pokazuju znatno veću stopu mortaliteta kod pacijenata sa hematološkim malignitetima, u poređenju sa ukupnom populacijom, kod koje je stopa mortaliteta procenjena na između 0,1% i 9,4% [8], dok kod pacijenata sa svim malignitetima ova stopa iznosi 13% [9]. U većinu ovih studija bili su uključeni hospitalizovani pacijenti. Na primer, u najvećoj ovakvoj studiji, Studiji Evropskog hematološkog udruženja (engl. European Hematology Association Survey - EPICOVIDEHA), koja je analizirala 3.801 pacijenta sa KOVID-19 infekcijom i hematološkim malgnitetima, 73,1% pacijenata je bilo hospitalizovano [7]. Stopa mortaliteta u ovoj studiji iznosila je 31,2%. U svojoj multicentričnoj studiji, Vijentira i saradnici su prijavili stopu mortaliteta od 34%, sa 77% hospitalizovanih pacijenata [4]. Da bi se utvrdila stopa mortaliteta svih pacijenata sa hematološkim malignitetima i KOVID-19 infekcijom (uključujući i nehospitalizovane pacijente), važno je da studije neselektivno prikupe podatke u populaciji pacijenata.

Smatra se da su Jinegoglu i saradnici, iz Turske, najbliži u proceni pravog rizika od smrtnosti kod pacijenata sa hematološkim malignitetima zaraženih SARS-KoV-2 virusom. Korišćenjem podataka zasnovanih na populaciji iz baze podataka Ministarstva zdravlja Turske (188.897 laboratorijski potvrđenih pacijenata sa KOVID-19 infekcijom, uključujući 740 pacijenata sa hematološkim malignitetima), procenjeno je da je rizik od smrti pacijenata sa hematološkim malignitetima i infekcijom KOVID-19, 13,8% [10]. Rizik od smrti u opštoj populaciji ove studije iznosio je 7%. Procena rizika od 13,8% kod pacijenata sa hematološkim malignitetima, koju su pokazali Jinegoglu i saradnici, takođe je uporediva sa procenjenim rizikom od smrti od 13% kod pacijenata sa svim malignitetima [9].

Prema Vijentiri i autorima, stopa mortaliteta hospitalizovanih pacijenata sa hematološkim malignitetima i KOVID-19 infekcijom iznosila je 39%, što je znatno više od stope smrtnosti kod hospitalizovanih pacijenata bez maligniteta (17,1%) [11]. U drugom talasu (oktobar – decembar 2020.), zabeležena je značajno niža stopa mortaliteta kod pacijenata sa hematološkim malignitetima i KOVID-19 infekcijom (24%), u poređenju sa prvim talasom (mart – maj 2020.) (40%) [7]. Povoljniji klinički ishod u drugom talasu najverovatnije je posledica boljeg poznavanja kliničkog toka bolesti, boljih zaštitnih mera za pacijente sa hematološkim malignitetima, većeg broja asimptomatskih/blagih slučajeva otkrivenih skrining brisevima, kao i samog napretka u lečenju pacijenata sa KOVID-19 infekcijom.

STOPE MORBIDITETA I MORTALITETA PACIJENATA SA POJEDINIM HEMATOLOŠKIM MALIGNITETIMA

U svojoj multicentričnoj studiji, koja je uključila 3.801 pacijenta, Pagano i saradnici su prijavili veći broj slučajeva KOVID-19 infekcije kod pacijenata sa limfoproliferativnim poremećajima, posebno kod pacijenata sa Nehočkinovim limfomom (1.084 pacijenta, 28,5%) i multiplim mijelomom (684 pacijenta, 18%), što su potvrdili prethodni izveštaji [12],[13], a zabeležen je i veliki broj slučajeva KOVID-19 infekcije kod pacijenata sa akutnom mijeloidnom leukemijom (AML) (497 pacijenata, 12,5%), koja se smatra retkim malignitetom [7].

Kada su u pitanju stope mortaliteta kod određenih hematoloških maligniteta, brojne studije su pokazale da pacijenti sa mijelodisplastičnim sindromom (MDS) i AML-om imaju najveću stopu mortaliteta, koja se kreće u rasponu od 42% do 53%, za MDS, odnosno 40% do 44%, za AML (Grafikon 1) [5],[6],[7],[14]. Vijentira i saradnici su imali slične rezultate. Pacijenti sa MDS-om su imali najveću stopu mortaliteta (53%); slede pacijenti sa akutnim leukemijama (41%); potom pacijenti sa mijeloproliferativnim neoplazmama, uključujući hroničnu mijeloidnu leukemiju, policitemiju veru, esencijalnu trombocitozu, mijelofibrozu (34%); zatim pacijenti sa diskrazijama plazmocita, kao što su multipli mijelom, amiloidoza, tinjajući mijelom, monoklonalna gamopatija neutvrđenog značaja (33%); i na kraju pacijenti sa limfomima (32%) i hroničnim limfocitnim leukemijama (31%) [4]. Pagano i saradnici su naveli niz razloga za ovu pojavu. Pre svega, pacijenti sa AML-om/MDS-om su često stariji od 65 godina. Kao što će kasnije biti pomenuto, starosno doba je u značajnoj korelaciji sa mortalitetom. Nadalje, ovi pacijenti su takođe imunosuprimirani, zbog osnovne bolesti i onkološke terapije. Takođe, odlaganje lečenja često nije moguće kod ovih pacijenata, zbog hitne potrebe za započinjanjem aktivne terapije [7]. Ovaj aspekt je posebno važan, s obzirom na to da je uočen niži mortalitet kod pacijenata koji su odložili lečenje AML-a [15]. Pagano i saradnici su takođe primetili da je, kod pacijenata sa visokorizičnim MDS-om, lečenje demetilirajućim agensima povezano sa posebno visokom stopom mortaliteta, što govori o značaju ovih agenasa u smislu njihove potencijalne povezanosti sa visokim mortalitetom pacijenata obolelih od AML-a/MDS-a i KOVID-19 infekcije [7].

08 01

Grafikon 1. Stopa mortaliteta pacijenata sa specifičnim hematološkim malignitetima prema Paganu i saradnicima.

FAKTORI RIZIKA ZA TEŽI OBLIK BOLESTI I POVEĆANI MORTALITET KOD PACIJENATA SA HEMATOLOŠKIM MALIGNITETIMA I KOVID-19 INFEKCIJOM

Kao i u opštoj populaciji, starosno doba i prisustvo komorbiditeta su u visokoj korelaciji sa mortalitetom pacijenata sa hematološkim malignitetima i KOVID-19 infekcijom [4],[7],[16]. U svojoj multicentričnoj studiji, koja je analizirala rezultate preko 3,000 pacijenata, Vijentira i saradnici su primetili da pacijenti stariji od 60 godina imaju značajno veći rizik od umiranja (47%), u odnosu na pacijente mlađe od 60 godina (25%) i mlađe od 18 godina (4%) [4]. Još uvek nije utvrđeno zašto je starosno doba usko povezano sa smrtnošću od KOVID-19 infekcije. Teorije uključuju mogućnost da su mlađe osobe manje sklone hiperinflamatornom imunološkom odgovoru, u poređenju sa starijim osobama, kao i mogućnost da su od značaja razlike u distribuciji enzima koji konvertuje angiotenzin 2, a koji može uticati na ulazak virusa i naknadnu upalu, hipoksiju i povredu tkiva [17]. Progresivna bolest, tip maligniteta i vrsta terapije takođe su povezani sa višim stopama mortaliteta [6]. Pacijenti koji su primali terapiju monoklonskim antitelima su imali značajno veći rizik od smrtnog ishoda (HR 2,02), u odnosu na one koji nisu primali ovu terapiju, dok su oni koji su primali konvencionalnu hemioterapiju imali 50% veću verovatnoću da umru od KOVID-19 infekcije. Nasuprot tome, pokazana je značajno niža stopa mortaliteta (53%) kod pacijenata koji su primali hipometilirajuće agense [4].

Rezultati pokazuju da je rizik od smrtnog ishoda heterogen i da se ne može predvideti isključivo na osnovu pojedinih faktora rizika, kao što su starost pacijenta i težina osnovne bolesti. Tako, na primer, neki stariji pacijenti sa lošom prognozom u vreme dijagnoze KOVID-19 infekcije nisu razvili tešku bolest i oporavili su se, dok je 13% pacijenata mlađih od 40 godina sa prognozom dužom od 12 meseci imalo loš ishod [10],[12].

U zaključku, pacijenti sa hematološkim malignitetima i KOVID-19 infekcijom imaju visok rizik za razvoj teške formi bolesti i veću smrtnost, u poređenju sa pacijentima sa KOVID-19 infekcijom u opštoj populaciji. Starosno doba, broj komorbiditeta, vrsta maligniteta, progresivna bolest, kao i vrsta onkološke terapije koju je pacijent dobijao su ključni faktori rizika za težinu oboljenja. Rezultati ovih studija potvrđuju vulnerabilnost hematoloških pacijenata sa KOVID-19 infekcijom i naglašavaju važnost prevencije kod pacijenata sa hematološkim malignitetima. Strategije prevencije zasnovane na dokazima, kao što su vakcinacija, mere kontrole infekcije, kao i fizičko distanciranje i saveti o fizičkoj zaštiti od virusa, posebno su bitne za pacijente sa hematološkim malignitetima, kao i za jedinice zdravstvene zaštite u kojima se oni zbrinjavaju.

EFIKASNOST SARS-KOV-2 VAKCINE KOD BOLESNIKA SA HEMATOLOŠKIM MALIGNITETIMA

Pored primene preventivnih mera u cilju sprečavanja širenja infekcije, vakcinacija predstavlja glavnu strategiju u borbi protiv infekcije izazvane SARS-KoV-2 virusom. Cilj vakcine je da se stvori humoralni i celularni odgovor protiv vezujućeg regiona S proteina i drugih epitopa SARS-KoV-2 virusa koji se vezuju za receptor domaćina. Za sada, postoje 4 vrste pristupa pravljenju SARS-KoV-2 vakcine. Prvi pristup koristi tehnologiju izolovanja virusne DNK ili informacione RNK (iRNK) (engl. mRNA); drugi pristup koristi omotače drugih virusa kao vektor za prenos proteina SARS-KoV-2; treći pristup je mrtva vakcina; dok četvrti pristup podrazumeva ubacivanje proteinske subjedinice antigena virusa [18]. Trenutno je dostupno više tipova vakcina, dok se u budućnosti očekuje odobrenje još nekoliko vrsta vakcina različitih proizvođača. Svetska zdravstvena organizacija (SZO) je do sada odobrila 8 vakcina različitih proizvođača [19]. Vakcine koje se koriste u najvećem delu sveta su prikazane u Tabeli 1.

Tabela 1. Tipovi vakcina protiv SARS-KoV-2 virusa koji se koriste u većem delu sveta

08 02

Za većinu vakcina se preporučuje primena dve doze u razmaku od 3 do 12 nedelja, jedino se Ad26. COV2.S vakcina daje u pojedinačnoj dozi. Od nedavno, američki Centar za kontrolu i prevenciju bolesti preporučuje i primenu treće doze vakcine kod imunokompromitovanih bolesnika (odnosno druge doze Ad26. COV2.S vakcine) [20].

Efikasnost vakcine se ogleda u stvaranju dovoljnog titra antitela i stvaranju T ćelijskog odgovora koji štiti od KOVID-19 oboljenja [21],[22]. U randomizovanim kliničkim studijama, pokazana je efikasnost vakcine od 72% – 95% u zaštiti od blage i srednje teške forme, i efikasnost od čak 86% – 100% u zaštiti od teške forme KOVID-19 bolesti, u opštoj populaciji [23].

Najveća efikasnost se postiže nakon primene dve doze kod mRNA1273 vakcine (94,1%) i BNT162b2 vakcine (94,6%) [22],[24]. Najmanja efikasnost je pokazana nakon primene dve doze BBIBP-CorV vakcine (78,1%) [25]. Ovi podaci su dobijeni ispitivanjima na opštoj populaciji i u ove studije nisu bili uključeni pacijenti sa malignitetima.

Poznato je da pacijenti sa hematološkim malignitetima predstavljaju posebno osetljivu grupu, zbog neadekvatnog humoralnog i celularnog imuniteta, pa tako predstavljaju prioritetnu grupu pacijenata za vakcinaciju. Kod hematoloških bolesnika, vakcinacija protiv virusa SARS-KoV-2 je preporučena od strane nekoliko međunarodnih stručnih udruženja [26],[27],[28]. Vakcinacija se preporučuje kod pacijenata sa kontrolisanim hematološkim malignitetom (kompletna ili parcijalna remisija bolesti), zatim nakon 3 meseca od transplantacije matičnih ćelija koštane srži, kao i kod pacijenata koji su prethodno preležali infekciju SARS-KoV-2 virusom. Kod pacijenta sa loše kontrolisanim hematološkim malignitetom ili kod pacijenta koji su u toku lečenja hemioterapijom, neophodno je napraviti individualnu procenu potrebe za vakcinacijom [23].

Do sada je objavljen mali broj publikacija koje su ispitivale imunološki odgovor hematoloških pacijenata nakon primenjene vakcine. Preliminarni rezultati su pokazali da se samo kod 18% – 25% pacijenata sa hematološkim malignitetima registruje serokonverzija nakon primene prve doze BNT162b2 vakcine, a nakon primenjene druge doze, kod 46,7% pacijenata. S druge strane, ako se ispituje granična (engl. cut-off) vrednost titra antitela koja može efikasno da neutralizuje virus SARS-KoV-2, broj hematoloških pacijenata koji postiže imunološki odgovor je ispod 2% [29],[30],[31]. Slab imunološki odgovor kod pacijenata sa hematološkim malignitetima je posledica aktivnosti maligne bolesti i primenjene imunohemioterapije, koja posebno pogađa populaciju B limfocita, ali i transplantacije matičnih ćelija hematopoeze, koja dovodi do slabljenja humoralnog i ćelijskog odgovora [32].

Malard i sardanici su pokazali da su faktori koji utiču na seropozitivnost nakon primene druge doze BNT162b2 vakcine kod hematoloških pacijenata: muški pol, primena antitela na B ćelijske antigene u prethodnih 12 meseci, kao i niske vrednosti CD19+ B ćelija. Međutim, mali broj pacijenata kod kojih nije postignuta serokonverzija je imao adekvatan T ćelijski odgovor na SARS-KoV-2 virus, što pokazuje da je kod pacijenata koji nemaju adekvatan humoralni odgovor moguće postići neku zaštitu protiv KOVID-19 infekcije [31].

Nedavno je objavljena studija koja je procenjivala imunološki odgovor na BBIBP-CorV vakcinu kod pacijenata sa malignitetima. Najlošiji rezultat serokonverzije (61,9%) su imali pacijenti sa hematološkim malignitetima [33].

Studija, koja je istraživala smrtnost hematoloških pacijenata nakon vakcinacije, uključila je 113 bolesnika koji su bili vakcinisani jednom ili dvema dozama vakcine, u trenutku istraživanja [34]. Većina ispitanika su bili muškarci (61,1%) i pacijenti stariji od 50 godina (85,5%). Više od 80% bolesnika je imalo dijagnozu limfoproliferativnog oboljenja. Sedamdeset i osam pacijenata (68,1%) je bilo na aktivnom lečenju, ili je prošlo manje od 3 meseca od poslednjeg ciklusa hemioterapije u trenutku postavljanja dijagnoze infekcije uzrokovane SARS-KoV-2 virusom. Većina pacijenata je primila iRNK vakcinu (BNT162b2, n = 79 (69,9%), mRNA1273, n = 20 (17,7%)), dok je preostalih 14 (12,4%) dobilo vektorsku vakcinu (ChAdOx1 nCoV-19, n = 10), ili inaktiviranu vakcinu (CoronaVac, n = 4). Srednje vreme između poslednje doze vakcine i dijagnoze KOVID-19 infekcije bilo je 64 dana. Serokonverzija je analizirana kod 40 pacijenata koji su vakcinisani sa dve doze vakcine, i samo kod 13 pacijenata je postignuta serokonverzija (kod 8 pacijenata optimalna vrednost titra, a kod 5 pacijenata slab imunološki odgovor), dok 27 pacijenata nije postiglo imunološki odgovor. Mortalitet kod vakcinisanih pacijenata u navedenoj studiji je bio 12,4%, što je značajno manje u odnosu na mortalitet nevakcinisanih hematoloških pacijenata [34]. Serokonverzija kod različitih hematoloških maligniteta je prikazana u Grafikonu 2 [35],[36],[37],[38].

08 03

Slika 2. Procenat pacijenata sa različitim hematološkim malignitetima kod kojih je postignuta serokonverzija

EFIKASNOST SARS-KOV-2 VAKCINE KOD BOLESNIKA SA POJEDINIM HEMATOLOŠKIM MALIGNITETIMA

Hronična limfocitna leukemija (HLL)

Herižanu i saradnici su ispitivali serokonverziju nakon primene druge doze BNT162b2 vakcine, kod pacijenata sa HLL-om. U studiju je uključeno 167 pacijenata. Medijana starosti je bila 71 godina, a 67,1% pacijenata su bili muškarci. Serokonverzija je bila registrovana kod samo 66 pacijenata (39,5%). Parametri koji su bili povezani sa stvaranjem imunološkog odgovora su: ženski pol, pacijenti mlađi od 65 godina, rani stadijum bolesti (Binet A), pacijenti koji nisu na aktivnoj terapiji i/ili nisu primali anti-CD20 antitela unazad 12 meseci, normalan nivo ukupnih imunoglobulina [39].

Pacijenti koji su aktivno lečeni inhibitorom Brutonove tirozin-kinaze i anti-CD20 antitelima su imali značajno lošiji imunološki odgovor nakon primene dve doze iRNK vakcine [40]. Da bi se rekonstituisali B limfociti, potrebno je da prođe 9 – 12 meseci od primene anti-CD20 antitela [41].

Kod pacijenata koji su bili na aktivnoj terapiji BCL-2 inhibitorom, u jednoj studiji nije došlo do serokonverzije nakon vakcinacije [42], a u drugoj su samo 2 od 5 pacijenata imala minimalan serološki odgovor na vakcinaciju [39].

Multipli mijelom (MM)

Terpos i saradnici su poredili koncentraciju neutrališućih antitela na virus SARS-KoV-2, dvadeset drugog dana nakon primene prve doze BNT162b2 vakcine, kod 48 pacijenata sa multiplim mijelomom (medijana starosti je bila 83 godine), u odnosu na kontrolnu grupu. Od 48 pacijenata sa MM-om, 35 pacijenata je bilo na hemioterapiji, 4 pacijenta je bilo u remisiji bolesti, a 9 pacijenata je imalo dijagnozu tinjajućeg mijeloma. Pacijenti sa MM-om su imali značajno manji titar neutrališućih antitela u odnosu na kontrolnu grupu (20,6% naspram 32,5%; p < 0,01). Titar iznad 30% je imalo 55% ispitanika u kontrolnoj grupi, dok je tu vrednost postigla samo jedna četvrtina pacijenata sa MM-om. Pacijenti koji su postigli odgovarajući titar antitela su bili u remisiji bolesti i imali normalnu vrednost ukupnih imunoglobulina, dok je 8 pacijenata koji nisu napravili serokonverziju imalo imunoparezu [30]. Druga studija istih autora je poredila vrednosti titra neutrališućih antitela kod pacijenata sa plazmaćelijskim malignitetom, pedesetog dana od primanja BNT162b2 vakcine i 7 nedelja nakon primene prve doze ChAdOx1nCoV-19 vakcine, u odnosu na kontrolnu grupu [43]. Pacijenti sa MM-om su imali značajno manji titar u odnosu na kontrolnu grupu. Parametri koji su se pokazali značajnim za neadekvatni imunološki odgovor jesu limfopenija, primena anti-CD38 antitela i muški pol. Slično tome, Van Ekelen i saradnici su utvrdili da su faktori koji negativno utiču na serokonverziju kod pacijenata sa MM-om limfopenija gradus 3, primena anti-CD38 terapije, kao i primena više od tri terapijske linije [38].

Mijeloproliferativne neoplazme

Studija, koja je ispitivala imunološki odgovor u mijeloproliferativnim bolestima, uključila je 42 pacijenta (10 pacijenata sa dijagnozom mijelofibroze, 15 pacijenata sa dijagnozom policitemije vere (PV) i 17 pacijenata sa dijagnozom esencijalne trombocitemije (ET)). Svi pacijenti su bili na aktivnom lečenju. Dvadeset devet pacijenata je bilo na hidroksikarbamidu, 8 bolesnika je lečeno ruksolitinibom, tri pacijenta su bila na anagrelidu, dok su dva bolesnika bila na terapiji interferonom-alfa. Pacijenti sa mijelofibrozom su imali značajno lošiju serokonverziju u odnosu na pacijente sa PV-om i ET-om (60% naspram 93,8%) [44]. Smatra se da je jedan od razloga za to primena ruksolitiniba [37],[42].

Nehočkinovi limfomi (NHL)

Studija koja je procenjivala imunološki odgovor nakon druge doze iRNK vakcine kod pacijenata sa NHL-om je uključila 147 pacijenata. Agresivni tip limfoma je imalo 47% pacijenata, dok je ostatak bolesnika imao dijagnozu indolentnog limfoma. Na aktivnom lečenju je bilo 37% pacijenata sa režimom primene anti-CD20 antitela (rituksimab ili obinutuzumab). Kod 44% pacijenata je prošlo više od 6 meseci od primene anti-CD20 antitela, dok kod 19% pacijenata terapija nije primenjivana. Najlošiji imunološki odgovor je registrovan kod pacijenata na aktivnom lečenju (7,7% pacijenata je postiglo serokonverziju), a najbolji odgovor kod pacijenata koji nisu prethodno lečeni (89% pacijenata je postiglo serokonverziju). Limfopenija i primena anti-CD20 antitela su bili nezavisni prognostički parametri za razvoj lošeg imunološkog odgovora [45].

ZAKLJUČAK

Interpretacija imunološkog odgovora na vakcinu kod bolesnika sa hematološkim malignitetima je kompleksna, jer se moraju uzeti u obzir starosno doba, tip vakcine, osnovna bolest, primenjena terapija, kao i vreme proteklo od poslednje terapije do vakcinacije.

Ukratko, iRNK vakcine se preporučuju kod ovih pacijenata zbog sigurnosnog profila, ali efikasnost vakcine se mora posmatrati kroz imunokompromitovanost i smanjenu imunogenost vakcina kod ovih pacijenata. S jedne strane, ovi pacijenti su pod visokim rizikom da razviju težak oblik KOVID-19 bolesti, a sa druge strane su u riziku da ne razviju adekvatan imunološki odgovor na vakcinu, usled već spomenutih razloga imunosupresije. Stoga, postoje nepoznanice oko toga koji je optimalni vremenski period kada treba primeniti vakcinu; u kojoj dozi je treba dati; kao i kakav je kapacitet razvoja imunološkog odgovora na vakcine kod pojedinih grupa pacijenata sa hematološkim malignitetima. Studije su pokazale da je, i pored slabijeg imunološkog odgovora na vakcinu, smrtnost vakcinisanih pacijenata sa hematološkim malignitetima značajno manja u odnosu na nevakcinisane bolesnike. Poslednji podaci iz registra Radne grupe za infektivne bolesti Evropske hematološke asocijacije ukazuju na značajno smanjenje mortaliteta kod bolesnika sa hematološkim malignitetima nakon vakcinacije. Naime, mortalitet kod bolesnika obolelih od KOVID-19 sa hematološkim malignitetima je smanjen sa 31%, u prevakcinalnom periodu, na 12.4%, u postvakcinalnom periodu. Neophodno je sprovesti kliničke studije o efikasnosti drugih tipova vakcina, ali i uvesti treću dozu vakcine kod ovih pacijenata, radi unapređenja preporuka o vakcinaciji kod ovih pacijenata i poboljšanja imunološkog odgovora.

  • Sukob interesa:
    Nije prijavljen.

Informacije

Volumen 3 Broj 1

Volumen 3 Broj 1

Mart 2022

Strane 75-86

  • Primljen:
    20 decembar 2021
  • Revidiran:
    30 decembar 2021
  • Prihvaćen:
    25 januar 2022
  • Objavljen online:
    14 mart 2022
  • DOI:
Autor za korespodenciju

Olivera Marković
Kliničko-bolnički centar „Bežanijska kosa“
Žorža Matea b.b., 11000 Beograd, Srbija
Elektronska adresa: Ova adresa el. pošte je zaštićena od spambotova. Omogućite JavaScript da biste je videli.


  • 1. World Health Organization. Who director-general's opening remarks at the media briefing on COVID-19 - 11 March 2020. [Internet]. World Health Organization. [citirano 05.12.2021.]. Dostupno na: https://www.who.int/director-general/speeches/detail/who-director-general-s-opening-remarksat-the-media-briefing-on-covid-19-11-march-2020.[HTTP]

    2. Ritchie H, Mathieu E, Rodés-Guirao L, Appel C, Giattino C, Ortiz-Ospina E, et al. Coronavirus Pandemic (COVID-19) [citirano 05.12.2021.]. Our World in Data. 2021. Dostupno na: https://ourworldindata.org/coronavirus-data [HTTP]

    3. Sanchez-Pina JM, Rodríguez Rodriguez M, Castro Quismondo N, Gil Manso R, Colmenares R, Gil Alos D, et al. Clinical course and risk factors for mortality from COVID-19 in patients with haematological malignancies. Eur J Haematol. 2020 Nov;105(5):597-607. doi: 10.1111/ejh.13493.[CROSSREF]

    4. Vijenthira A, Gong IY, Fox TA, Booth S, Cook G, Fattizzo B, et al. Outcomes of patients with hematologic malignancies and COVID-19: a systematic review and meta-analysis of 3377 patients. Blood. 2020 Dec 17;136(25):2881-92. doi: 10.1182/blood.2020008824.[CROSSREF]

    5. García-Suárez J, de la Cruz J, Cedillo Á, Llamas P, Duarte R, Jiménez-Yuste V, et al.; Asociación Madrileña de Hematología y Hemoterapia (AMHH). Impact of hematologic malignancy and type of cancer therapy on COVID-19 severity and mortality: lessons from a large population-based registry study. J Hematol Oncol. 2020 Oct 8;13(1):133. doi: 10.1186/s13045-020-00970-7.[CROSSREF]

    6. Passamonti F, Cattaneo C, Arcaini L, Bruna R, Cavo M, Merli F, et al.; ITAHEMA-COV Investigators. Clinical characteristics and risk factors associated with COVID-19 severity in patients with haematological malignancies in Italy: a retrospective, multicentre, cohort study. Lancet Haematol. 2020 Oct;7(10):e737-45. doi: 10.1016/S2352-3026(20)30251-9.[CROSSREF]

    7. Pagano L, Salmanton-García J, Marchesi F, Busca A, Corradini P, Hoenigl M, et al.; EPICOVIDEHA working group. COVID-19 infection in adult patients with hematological malignancies: a European Hematology Association Survey (EPICOVIDEHA). J Hematol Oncol. 2021 Oct 14;14(1):168. doi: 10.1186/s13045- 021-01177-0.[CROSSREF]

    8. Mortality analyses. Johns Hopkins Coronavirus Resource Center. [Internet]; [Pristupljeno: 2021 Decembar 12]. Dostupno na: https://coronavirus.jhu.edu/data/mortality.[HTTP]

    9. Giannakoulis VG, Papoutsi E, Siempos II. Effect of Cancer on Clinical Outcomes of Patients With COVID-19: A Meta-Analysis of Patient Data. JCO Glob Oncol. 2020 Jun;6:799-808. doi: 10.1200/GO.20.00225.[CROSSREF]

    10. Yigenoglu TN, Ata N, Altuntas F, Bascı S, Dal MS, Korkmaz S, et al. The outcome of COVID-19 in patients with hematological malignancy. J Med Virol. 2021 Feb;93(2):1099-1104. doi: 10.1002/jmv.26404.[CROSSREF]

    11. Macedo A, Gonçalves N, Febra C. COVID-19 fatality rates in hospitalized patients: systematic review and meta-analysis. Ann Epidemiol. 2021 May;57:14-21. doi: 10.1016/j.annepidem.2021.02.012.[CROSSREF]

    12. Regalado-Artamendi I, Jiménez-Ubieto A, Hernández-Rivas JÁ, Navarro B, Núñez L, Alaez C, et al. Risk Factors and Mortality of COVID-19 in Patients With Lymphoma: A Multicenter Study. Hemasphere. 2021 Feb 10;5(3):e538. doi: 10.1097/HS9.0000000000000538.[CROSSREF]

    13. Chari A, Samur MK, Martinez-Lopez J, Cook G, Biran N, Yong K, et al. Clinical features associated with COVID-19 outcome in multiple myeloma: first results from the International Myeloma Society data set. Blood. 2020 Dec 24;136(26):3033-40. doi: 10.1182/blood.2020008150.[CROSSREF]

    14. Lee LYW, Cazier JB, Starkey T, Briggs SEW, Arnold R, Bisht V, et al.; UK Coronavirus Cancer Monitoring Project Team. COVID-19 prevalence and mortality in patients with cancer and the effect of primary tumour subtype and patient demographics: a prospective cohort study. Lancet Oncol. 2020 Oct;21(10):1309-16. doi: 10.1016/S1470-2045(20)30442-3.[CROSSREF]

    15. Palanques-Pastor T, Megías-Vericat JE, Martínez P, López Lorenzo JL, Cornago Navascués J, Rodriguez Macias G, et al. Characteristics, clinical outcomes, and risk factors of SARS-COV-2 infection in adult acute myeloid leukemia patients: experience of the PETHEMA group. Leuk Lymphoma. 2021 Dec;62(12):2928-38. doi: 10.1080/10428194.2021.1948031.[CROSSREF]

    16. Wu X, Liu L, Jiao J, Yang L, Zhu B, Li X. Characterisation of clinical, laboratory and imaging factors related to mild vs. severe covid-19 infection: a systematic review and meta-analysis. Ann Med. 2020 Nov;52(7):334-44. doi: 10.1080/07853890.2020.1802061.[CROSSREF]

    17. Williams PCM, Howard-Jones AR, Hsu P, Palasanthiran P, Gray PE, McMullan BJ, et al. SARS-CoV-2 in children: spectrum of disease, transmission and immunopathological underpinnings. Pathology. 2020 Dec;52(7):801-8. doi: 10.1016/j.pathol.2020.08.001.[CROSSREF]

    18. Government of the Republic of Serbia, ‘Vratimo zagrljaj’. 2021. [citirano 05.12.2021.]. Dostupno na: https://vakcinacija.gov.rs/vakcine-protiv-covid-19-u-srbiji/ [HTTP]

    19. World Health Organization (WHO)-COVID-19 Vaccine Tracker. [citirano 05.12.2021.]. Dostupno na: https://covid19.trackvaccines.org/agency/who/ [HTTP]

    20. Centers for Disease Control and Prevention. COVID-19 Vaccines for Moderately to Severely Immunocompromised People. 2021. [citirano 05.12.2021.]. Dostupno na: https://www.cdc.gov/coronavirus/2019ncov/vaccines/recommendations/immuno.html[HTTP]

    21. Sahin U, Muik A, Derhovanessian E, Vogler I, Kranz LM, Vormehr M, et al. COVID-19 vaccine BNT162b1 elicits human antibody and TH1 T cell responses. Nature. 2020 Oct;586(7830):594-9. doi: 10.1038/s41586-020-2814-7.[CROSSREF]

    22. Polack FP, Thomas SJ, Kitchin N, Absalon J, Gurtman A, Lockhart S, et al.; C4591001 Clinical Trial Group. Safety and Efficacy of the BNT162b2 mRNA Covid-19 Vaccine. N Engl J Med. 2020 Dec 31;383(27):2603-15. doi: 10.1056/NEJMoa2034577.[CROSSREF]

    23. Ludwig H, Sonneveld P, Facon T, San-Miguel J, Avet-Loiseau H, Mohty M, et al. COVID-19 vaccination in patients with multiple myeloma: a consensus of the European Myeloma Network. Lancet Haematol. 2021 Dec;8(12):e934-46. doi: 10.1016/S2352-3026(21)00278-7.[CROSSREF]

    24. Baden LR, El Sahly HM, Essink B, Kotloff K, Frey S, Novak R, et al.; COVE Study Group. Efficacy and Safety of the mRNA-1273 SARS-CoV-2 Vaccine. N Engl J Med. 2021 Feb 4;384(5):403-16. doi: 10.1056/NEJMoa2035389.[CROSSREF]

    25. Al Kaabi N, Zhang Y, Xia S, Yang Y, Al Qahtani MM, Abdulrazzaq N, et al. Effect of 2 Inactivated SARS-CoV-2 Vaccines on Symptomatic COVID-19 Infection in Adults: A Randomized Clinical Trial. JAMA. 2021 Jul 6;326(1):35-45. doi: 10.1001/jama.2021.8565.[CROSSREF]

    26. Italian hematological society (Società italiana di Ematologia). Vaccinazione per COVID-19 nei pazienti con malattie del sangue e sottoposti a trapianto di cellule staminali. 21st March 2021. [citirano 05.12.2021.]. Dostupno na: https://siematologia.it/vaccinazione-covid-19-pazienti-malattie-sangue-sottoposti-trapianto-cellule-staminali. [HTTP]

    27. Garassino MC, GiesenN, Grivas P et al. ESMO Statements for vaccination against COVID-19 in patients with cancer. [citirano 05.12.2021.]. Published on 22nd December 2020; updated 27th April 2021. Dostupno na: https://www.esmo.org/covid-19-and-cancer/covid-19-vaccination[HTTP]

    28. Committee NCCNC-VA. Preliminary recommendations of the NCCN-COVID-19 Vaccination Advisory Committee. 2020. [citirano 05.12.2021.]. Dostupno na: https://www.nccn.org/covid-19/pdf/COVID-19_Vaccination_Guidance_V1.0.pdf [HTTP]

    29. Monin L, Laing AG, Muñoz-Ruiz M, McKenzie DR, Del Molino Del Barrio I, Alaguthurai T, et al. Safety and immunogenicity of one versus two doses of the COVID-19 vaccine BNT162b2 for patients with cancer: interim analysis of a prospective observational study. Lancet Oncol. 2021 Jun;22(6):765-78. doi: 10.1016/S1470-2045(21)00213-8.[CROSSREF]

    30. Terpos E, Trougakos IP, Gavriatopoulou M, Papassotiriou I, Sklirou AD, Ntanasis-Stathopoulos I, et al. Low neutralizing antibody responses against SARSCoV-2 in older patients with myeloma after the first BNT162b2 vaccine dose. Blood. 2021 Jul 1;137(26):3674-6. doi: 10.1182/blood.2021011904.[CROSSREF]

    31. Malard F, Gaugler B, Gozlan J, Bouquet L, Fofana D, Siblany L, et al. Weak immunogenicity of SARS-CoV-2 vaccine in patients with hematologic malignancies. Blood Cancer J. 2021 Aug 10;11(8):142. doi: 10.1038/s41408-021-00534-z.[CROSSREF]

    32. Ogonek J, Kralj Juric M, Ghimire S, Varanasi PR, Holler E, Greinix H, et al. Immune Reconstitution after Allogeneic Hematopoietic Stem Cell Transplantation. Front Immunol. 2016 Nov 17;7:507. doi: 10.3389/fimmu.2016.00507.[CROSSREF]

    33. Ariamanesh M, Porouhan P, PeyroShabany B, Fazilat-Panah D, Dehghani M, Nabavifard M, et al. Immunogenicity and Safety of the Inactivated SARSCoV-2 Vaccine (BBIBP-CorV) in Patients with Malignancy. Cancer Invest. 2022 Jan;40(1):26-34. doi: 10.1080/07357907.2021.1992420.[CROSSREF]

    34. Pagano L, Salmanton-García J, Marchesi F, Lopez-Garcia A, Lamure S, Itri F, et al. COVID-19 in vaccinated adult patients with hematological malignancies. Preliminary results from EPICOVIDEHA. Blood. 2021 Nov 8: doi: 10.1182/ blood.2021014124.[CROSSREF]

    35. Ribas A, Dhodapkar MV, Campbell KM, Davies FE, Gore SD, Levy R, et al. How to Provide the Needed Protection from COVID-19 to Patients with Hematologic Malignancies. Blood Cancer Discov. 2021 Sep 15;2(6):562-7. doi: 10.1158/2643-3230.BCD-21-0166.[CROSSREF]

    36. Greenberger LM, Saltzman LA, Senefeld JW, Johnson PW, DeGennaro LJ, Nichols GL. Anti-spike antibody response to SARS-CoV-2 booster vaccination in patients with B cell-derived hematologic malignancies. Cancer Cell. 2021 Oct 11;39(10):1297-9. doi: 10.1016/j.ccell.2021.09.001.[CROSSREF]

    37. Pimpinelli F, Marchesi F, Piaggio G, Giannarelli D, Papa E, Falcucci P, et al. Fifth-week immunogenicity and safety of anti-SARS-CoV-2 BNT162b2 vaccine in patients with multiple myeloma and myeloproliferative malignancies on active treatment: preliminary data from a single institution. J Hematol Oncol. 2021 May 17;14(1):81. doi: 10.1186/s13045-021-01090-6.[CROSSREF]

    38. Van Oekelen O, Gleason CR, Agte S, Srivastava K, Beach KF, Aleman A, et el. Highly variable SARS-CoV-2 spike antibody responses to two doses of COVID-19 RNA vaccination in patients with multiple myeloma. Cancer Cell. 2021 Aug 9;39(8):1028-30. doi: 10.1016/j.ccell.2021.06.014.[CROSSREF]

    39. Herishanu Y, Avivi I, Aharon A, Shefer G, Levi S, Bronstein Y, et al. Efficacy of the BNT162b2 mRNA COVID-19 vaccine in patients with chronic lymphocytic leukemia. Blood. 2021 Jun 10;137(23):3165-73. doi: 10.1182/blood.2021011568.[CROSSREF]

    40. Roeker LE, Knorr DA, Pessin MS, Ramanathan LV, Thompson MC, Leslie LA, et al. Anti-SARS-CoV-2 antibody response in patients with chronic lymphocytic leukemia. Leukemia. 2020 Nov;34(11):3047-9. doi: 10.1038/s41375-020-01030-2.[CROSSREF]

    41. Anolik JH, Friedberg JW, Zheng B, Barnard J, Owen T, Cushing E, et al. B cell reconstitution after rituximab treatment of lymphoma recapitulates B cell ontogeny. Clin Immunol. 2007 Feb;122(2):139-45. doi: 10.1016/j. clim.2006.08.009.[CROSSREF]

    42. Maneikis K, Šablauskas K, Ringelevičiūtė U, Vaitekėnaitė V, Čekauskienė R, Kryžauskaitė L, et al. Immunogenicity of the BNT162b2 COVID-19 mRNA vaccine and early clinical outcomes in patients with haematological malignancies in Lithuania: a national prospective cohort study. Lancet Haematol. 2021 Aug;8(8):e583-e592. doi: 10.1016/S2352-3026(21)00169-1.[CROSSREF]

    43. Terpos E, Gavriatopoulou M, Ntanasis-Stathopoulos I, Briasoulis A, Gumeni S, Malandrakis P, et al. The neutralizing antibody response post COVID-19 vaccination in patients with myeloma is highly dependent on the type of anti-myeloma treatment. Blood Cancer J. 2021 Aug 2;11(8):138. doi: 10.1038/s41408-021-00530-3.[CROSSREF]

    44. Pimpinelli F, Marchesi F, Piaggio G, Giannarelli D, Papa E, Falcucci P, et al. Lower response to BNT162b2 vaccine in patients with myelofibrosis compared to polycythemia vera and essential thrombocythemia. J Hematol Oncol. 2021 Jul 29;14(1):119. doi: 10.1186/s13045-021-01130-1.[CROSSREF]

    45. Perry C, Luttwak E, Balaban R, Shefer G, Morales MM, Aharon A, et al. Efficacy of the BNT162b2 mRNA COVID-19 vaccine in patients with B-cell non-Hodgkin lymphoma. Blood Adv. 2021 Aug 24;5(16):3053-61. doi: 10.1182/bloodadvances.2021005094[CROSSREF]


LITERATURA

1. World Health Organization. Who director-general's opening remarks at the media briefing on COVID-19 - 11 March 2020. [Internet]. World Health Organization. [citirano 05.12.2021.]. Dostupno na: https://www.who.int/director-general/speeches/detail/who-director-general-s-opening-remarksat-the-media-briefing-on-covid-19-11-march-2020.[HTTP]

2. Ritchie H, Mathieu E, Rodés-Guirao L, Appel C, Giattino C, Ortiz-Ospina E, et al. Coronavirus Pandemic (COVID-19) [citirano 05.12.2021.]. Our World in Data. 2021. Dostupno na: https://ourworldindata.org/coronavirus-data [HTTP]

3. Sanchez-Pina JM, Rodríguez Rodriguez M, Castro Quismondo N, Gil Manso R, Colmenares R, Gil Alos D, et al. Clinical course and risk factors for mortality from COVID-19 in patients with haematological malignancies. Eur J Haematol. 2020 Nov;105(5):597-607. doi: 10.1111/ejh.13493.[CROSSREF]

4. Vijenthira A, Gong IY, Fox TA, Booth S, Cook G, Fattizzo B, et al. Outcomes of patients with hematologic malignancies and COVID-19: a systematic review and meta-analysis of 3377 patients. Blood. 2020 Dec 17;136(25):2881-92. doi: 10.1182/blood.2020008824.[CROSSREF]

5. García-Suárez J, de la Cruz J, Cedillo Á, Llamas P, Duarte R, Jiménez-Yuste V, et al.; Asociación Madrileña de Hematología y Hemoterapia (AMHH). Impact of hematologic malignancy and type of cancer therapy on COVID-19 severity and mortality: lessons from a large population-based registry study. J Hematol Oncol. 2020 Oct 8;13(1):133. doi: 10.1186/s13045-020-00970-7.[CROSSREF]

6. Passamonti F, Cattaneo C, Arcaini L, Bruna R, Cavo M, Merli F, et al.; ITAHEMA-COV Investigators. Clinical characteristics and risk factors associated with COVID-19 severity in patients with haematological malignancies in Italy: a retrospective, multicentre, cohort study. Lancet Haematol. 2020 Oct;7(10):e737-45. doi: 10.1016/S2352-3026(20)30251-9.[CROSSREF]

7. Pagano L, Salmanton-García J, Marchesi F, Busca A, Corradini P, Hoenigl M, et al.; EPICOVIDEHA working group. COVID-19 infection in adult patients with hematological malignancies: a European Hematology Association Survey (EPICOVIDEHA). J Hematol Oncol. 2021 Oct 14;14(1):168. doi: 10.1186/s13045- 021-01177-0.[CROSSREF]

8. Mortality analyses. Johns Hopkins Coronavirus Resource Center. [Internet]; [Pristupljeno: 2021 Decembar 12]. Dostupno na: https://coronavirus.jhu.edu/data/mortality.[HTTP]

9. Giannakoulis VG, Papoutsi E, Siempos II. Effect of Cancer on Clinical Outcomes of Patients With COVID-19: A Meta-Analysis of Patient Data. JCO Glob Oncol. 2020 Jun;6:799-808. doi: 10.1200/GO.20.00225.[CROSSREF]

10. Yigenoglu TN, Ata N, Altuntas F, Bascı S, Dal MS, Korkmaz S, et al. The outcome of COVID-19 in patients with hematological malignancy. J Med Virol. 2021 Feb;93(2):1099-1104. doi: 10.1002/jmv.26404.[CROSSREF]

11. Macedo A, Gonçalves N, Febra C. COVID-19 fatality rates in hospitalized patients: systematic review and meta-analysis. Ann Epidemiol. 2021 May;57:14-21. doi: 10.1016/j.annepidem.2021.02.012.[CROSSREF]

12. Regalado-Artamendi I, Jiménez-Ubieto A, Hernández-Rivas JÁ, Navarro B, Núñez L, Alaez C, et al. Risk Factors and Mortality of COVID-19 in Patients With Lymphoma: A Multicenter Study. Hemasphere. 2021 Feb 10;5(3):e538. doi: 10.1097/HS9.0000000000000538.[CROSSREF]

13. Chari A, Samur MK, Martinez-Lopez J, Cook G, Biran N, Yong K, et al. Clinical features associated with COVID-19 outcome in multiple myeloma: first results from the International Myeloma Society data set. Blood. 2020 Dec 24;136(26):3033-40. doi: 10.1182/blood.2020008150.[CROSSREF]

14. Lee LYW, Cazier JB, Starkey T, Briggs SEW, Arnold R, Bisht V, et al.; UK Coronavirus Cancer Monitoring Project Team. COVID-19 prevalence and mortality in patients with cancer and the effect of primary tumour subtype and patient demographics: a prospective cohort study. Lancet Oncol. 2020 Oct;21(10):1309-16. doi: 10.1016/S1470-2045(20)30442-3.[CROSSREF]

15. Palanques-Pastor T, Megías-Vericat JE, Martínez P, López Lorenzo JL, Cornago Navascués J, Rodriguez Macias G, et al. Characteristics, clinical outcomes, and risk factors of SARS-COV-2 infection in adult acute myeloid leukemia patients: experience of the PETHEMA group. Leuk Lymphoma. 2021 Dec;62(12):2928-38. doi: 10.1080/10428194.2021.1948031.[CROSSREF]

16. Wu X, Liu L, Jiao J, Yang L, Zhu B, Li X. Characterisation of clinical, laboratory and imaging factors related to mild vs. severe covid-19 infection: a systematic review and meta-analysis. Ann Med. 2020 Nov;52(7):334-44. doi: 10.1080/07853890.2020.1802061.[CROSSREF]

17. Williams PCM, Howard-Jones AR, Hsu P, Palasanthiran P, Gray PE, McMullan BJ, et al. SARS-CoV-2 in children: spectrum of disease, transmission and immunopathological underpinnings. Pathology. 2020 Dec;52(7):801-8. doi: 10.1016/j.pathol.2020.08.001.[CROSSREF]

18. Government of the Republic of Serbia, ‘Vratimo zagrljaj’. 2021. [citirano 05.12.2021.]. Dostupno na: https://vakcinacija.gov.rs/vakcine-protiv-covid-19-u-srbiji/ [HTTP]

19. World Health Organization (WHO)-COVID-19 Vaccine Tracker. [citirano 05.12.2021.]. Dostupno na: https://covid19.trackvaccines.org/agency/who/ [HTTP]

20. Centers for Disease Control and Prevention. COVID-19 Vaccines for Moderately to Severely Immunocompromised People. 2021. [citirano 05.12.2021.]. Dostupno na: https://www.cdc.gov/coronavirus/2019ncov/vaccines/recommendations/immuno.html[HTTP]

21. Sahin U, Muik A, Derhovanessian E, Vogler I, Kranz LM, Vormehr M, et al. COVID-19 vaccine BNT162b1 elicits human antibody and TH1 T cell responses. Nature. 2020 Oct;586(7830):594-9. doi: 10.1038/s41586-020-2814-7.[CROSSREF]

22. Polack FP, Thomas SJ, Kitchin N, Absalon J, Gurtman A, Lockhart S, et al.; C4591001 Clinical Trial Group. Safety and Efficacy of the BNT162b2 mRNA Covid-19 Vaccine. N Engl J Med. 2020 Dec 31;383(27):2603-15. doi: 10.1056/NEJMoa2034577.[CROSSREF]

23. Ludwig H, Sonneveld P, Facon T, San-Miguel J, Avet-Loiseau H, Mohty M, et al. COVID-19 vaccination in patients with multiple myeloma: a consensus of the European Myeloma Network. Lancet Haematol. 2021 Dec;8(12):e934-46. doi: 10.1016/S2352-3026(21)00278-7.[CROSSREF]

24. Baden LR, El Sahly HM, Essink B, Kotloff K, Frey S, Novak R, et al.; COVE Study Group. Efficacy and Safety of the mRNA-1273 SARS-CoV-2 Vaccine. N Engl J Med. 2021 Feb 4;384(5):403-16. doi: 10.1056/NEJMoa2035389.[CROSSREF]

25. Al Kaabi N, Zhang Y, Xia S, Yang Y, Al Qahtani MM, Abdulrazzaq N, et al. Effect of 2 Inactivated SARS-CoV-2 Vaccines on Symptomatic COVID-19 Infection in Adults: A Randomized Clinical Trial. JAMA. 2021 Jul 6;326(1):35-45. doi: 10.1001/jama.2021.8565.[CROSSREF]

26. Italian hematological society (Società italiana di Ematologia). Vaccinazione per COVID-19 nei pazienti con malattie del sangue e sottoposti a trapianto di cellule staminali. 21st March 2021. [citirano 05.12.2021.]. Dostupno na: https://siematologia.it/vaccinazione-covid-19-pazienti-malattie-sangue-sottoposti-trapianto-cellule-staminali. [HTTP]

27. Garassino MC, GiesenN, Grivas P et al. ESMO Statements for vaccination against COVID-19 in patients with cancer. [citirano 05.12.2021.]. Published on 22nd December 2020; updated 27th April 2021. Dostupno na: https://www.esmo.org/covid-19-and-cancer/covid-19-vaccination[HTTP]

28. Committee NCCNC-VA. Preliminary recommendations of the NCCN-COVID-19 Vaccination Advisory Committee. 2020. [citirano 05.12.2021.]. Dostupno na: https://www.nccn.org/covid-19/pdf/COVID-19_Vaccination_Guidance_V1.0.pdf [HTTP]

29. Monin L, Laing AG, Muñoz-Ruiz M, McKenzie DR, Del Molino Del Barrio I, Alaguthurai T, et al. Safety and immunogenicity of one versus two doses of the COVID-19 vaccine BNT162b2 for patients with cancer: interim analysis of a prospective observational study. Lancet Oncol. 2021 Jun;22(6):765-78. doi: 10.1016/S1470-2045(21)00213-8.[CROSSREF]

30. Terpos E, Trougakos IP, Gavriatopoulou M, Papassotiriou I, Sklirou AD, Ntanasis-Stathopoulos I, et al. Low neutralizing antibody responses against SARSCoV-2 in older patients with myeloma after the first BNT162b2 vaccine dose. Blood. 2021 Jul 1;137(26):3674-6. doi: 10.1182/blood.2021011904.[CROSSREF]

31. Malard F, Gaugler B, Gozlan J, Bouquet L, Fofana D, Siblany L, et al. Weak immunogenicity of SARS-CoV-2 vaccine in patients with hematologic malignancies. Blood Cancer J. 2021 Aug 10;11(8):142. doi: 10.1038/s41408-021-00534-z.[CROSSREF]

32. Ogonek J, Kralj Juric M, Ghimire S, Varanasi PR, Holler E, Greinix H, et al. Immune Reconstitution after Allogeneic Hematopoietic Stem Cell Transplantation. Front Immunol. 2016 Nov 17;7:507. doi: 10.3389/fimmu.2016.00507.[CROSSREF]

33. Ariamanesh M, Porouhan P, PeyroShabany B, Fazilat-Panah D, Dehghani M, Nabavifard M, et al. Immunogenicity and Safety of the Inactivated SARSCoV-2 Vaccine (BBIBP-CorV) in Patients with Malignancy. Cancer Invest. 2022 Jan;40(1):26-34. doi: 10.1080/07357907.2021.1992420.[CROSSREF]

34. Pagano L, Salmanton-García J, Marchesi F, Lopez-Garcia A, Lamure S, Itri F, et al. COVID-19 in vaccinated adult patients with hematological malignancies. Preliminary results from EPICOVIDEHA. Blood. 2021 Nov 8: doi: 10.1182/ blood.2021014124.[CROSSREF]

35. Ribas A, Dhodapkar MV, Campbell KM, Davies FE, Gore SD, Levy R, et al. How to Provide the Needed Protection from COVID-19 to Patients with Hematologic Malignancies. Blood Cancer Discov. 2021 Sep 15;2(6):562-7. doi: 10.1158/2643-3230.BCD-21-0166.[CROSSREF]

36. Greenberger LM, Saltzman LA, Senefeld JW, Johnson PW, DeGennaro LJ, Nichols GL. Anti-spike antibody response to SARS-CoV-2 booster vaccination in patients with B cell-derived hematologic malignancies. Cancer Cell. 2021 Oct 11;39(10):1297-9. doi: 10.1016/j.ccell.2021.09.001.[CROSSREF]

37. Pimpinelli F, Marchesi F, Piaggio G, Giannarelli D, Papa E, Falcucci P, et al. Fifth-week immunogenicity and safety of anti-SARS-CoV-2 BNT162b2 vaccine in patients with multiple myeloma and myeloproliferative malignancies on active treatment: preliminary data from a single institution. J Hematol Oncol. 2021 May 17;14(1):81. doi: 10.1186/s13045-021-01090-6.[CROSSREF]

38. Van Oekelen O, Gleason CR, Agte S, Srivastava K, Beach KF, Aleman A, et el. Highly variable SARS-CoV-2 spike antibody responses to two doses of COVID-19 RNA vaccination in patients with multiple myeloma. Cancer Cell. 2021 Aug 9;39(8):1028-30. doi: 10.1016/j.ccell.2021.06.014.[CROSSREF]

39. Herishanu Y, Avivi I, Aharon A, Shefer G, Levi S, Bronstein Y, et al. Efficacy of the BNT162b2 mRNA COVID-19 vaccine in patients with chronic lymphocytic leukemia. Blood. 2021 Jun 10;137(23):3165-73. doi: 10.1182/blood.2021011568.[CROSSREF]

40. Roeker LE, Knorr DA, Pessin MS, Ramanathan LV, Thompson MC, Leslie LA, et al. Anti-SARS-CoV-2 antibody response in patients with chronic lymphocytic leukemia. Leukemia. 2020 Nov;34(11):3047-9. doi: 10.1038/s41375-020-01030-2.[CROSSREF]

41. Anolik JH, Friedberg JW, Zheng B, Barnard J, Owen T, Cushing E, et al. B cell reconstitution after rituximab treatment of lymphoma recapitulates B cell ontogeny. Clin Immunol. 2007 Feb;122(2):139-45. doi: 10.1016/j. clim.2006.08.009.[CROSSREF]

42. Maneikis K, Šablauskas K, Ringelevičiūtė U, Vaitekėnaitė V, Čekauskienė R, Kryžauskaitė L, et al. Immunogenicity of the BNT162b2 COVID-19 mRNA vaccine and early clinical outcomes in patients with haematological malignancies in Lithuania: a national prospective cohort study. Lancet Haematol. 2021 Aug;8(8):e583-e592. doi: 10.1016/S2352-3026(21)00169-1.[CROSSREF]

43. Terpos E, Gavriatopoulou M, Ntanasis-Stathopoulos I, Briasoulis A, Gumeni S, Malandrakis P, et al. The neutralizing antibody response post COVID-19 vaccination in patients with myeloma is highly dependent on the type of anti-myeloma treatment. Blood Cancer J. 2021 Aug 2;11(8):138. doi: 10.1038/s41408-021-00530-3.[CROSSREF]

44. Pimpinelli F, Marchesi F, Piaggio G, Giannarelli D, Papa E, Falcucci P, et al. Lower response to BNT162b2 vaccine in patients with myelofibrosis compared to polycythemia vera and essential thrombocythemia. J Hematol Oncol. 2021 Jul 29;14(1):119. doi: 10.1186/s13045-021-01130-1.[CROSSREF]

45. Perry C, Luttwak E, Balaban R, Shefer G, Morales MM, Aharon A, et al. Efficacy of the BNT162b2 mRNA COVID-19 vaccine in patients with B-cell non-Hodgkin lymphoma. Blood Adv. 2021 Aug 24;5(16):3053-61. doi: 10.1182/bloodadvances.2021005094[CROSSREF]

1. World Health Organization. Who director-general's opening remarks at the media briefing on COVID-19 - 11 March 2020. [Internet]. World Health Organization. [citirano 05.12.2021.]. Dostupno na: https://www.who.int/director-general/speeches/detail/who-director-general-s-opening-remarksat-the-media-briefing-on-covid-19-11-march-2020.[HTTP]

2. Ritchie H, Mathieu E, Rodés-Guirao L, Appel C, Giattino C, Ortiz-Ospina E, et al. Coronavirus Pandemic (COVID-19) [citirano 05.12.2021.]. Our World in Data. 2021. Dostupno na: https://ourworldindata.org/coronavirus-data [HTTP]

3. Sanchez-Pina JM, Rodríguez Rodriguez M, Castro Quismondo N, Gil Manso R, Colmenares R, Gil Alos D, et al. Clinical course and risk factors for mortality from COVID-19 in patients with haematological malignancies. Eur J Haematol. 2020 Nov;105(5):597-607. doi: 10.1111/ejh.13493.[CROSSREF]

4. Vijenthira A, Gong IY, Fox TA, Booth S, Cook G, Fattizzo B, et al. Outcomes of patients with hematologic malignancies and COVID-19: a systematic review and meta-analysis of 3377 patients. Blood. 2020 Dec 17;136(25):2881-92. doi: 10.1182/blood.2020008824.[CROSSREF]

5. García-Suárez J, de la Cruz J, Cedillo Á, Llamas P, Duarte R, Jiménez-Yuste V, et al.; Asociación Madrileña de Hematología y Hemoterapia (AMHH). Impact of hematologic malignancy and type of cancer therapy on COVID-19 severity and mortality: lessons from a large population-based registry study. J Hematol Oncol. 2020 Oct 8;13(1):133. doi: 10.1186/s13045-020-00970-7.[CROSSREF]

6. Passamonti F, Cattaneo C, Arcaini L, Bruna R, Cavo M, Merli F, et al.; ITAHEMA-COV Investigators. Clinical characteristics and risk factors associated with COVID-19 severity in patients with haematological malignancies in Italy: a retrospective, multicentre, cohort study. Lancet Haematol. 2020 Oct;7(10):e737-45. doi: 10.1016/S2352-3026(20)30251-9.[CROSSREF]

7. Pagano L, Salmanton-García J, Marchesi F, Busca A, Corradini P, Hoenigl M, et al.; EPICOVIDEHA working group. COVID-19 infection in adult patients with hematological malignancies: a European Hematology Association Survey (EPICOVIDEHA). J Hematol Oncol. 2021 Oct 14;14(1):168. doi: 10.1186/s13045- 021-01177-0.[CROSSREF]

8. Mortality analyses. Johns Hopkins Coronavirus Resource Center. [Internet]; [Pristupljeno: 2021 Decembar 12]. Dostupno na: https://coronavirus.jhu.edu/data/mortality.[HTTP]

9. Giannakoulis VG, Papoutsi E, Siempos II. Effect of Cancer on Clinical Outcomes of Patients With COVID-19: A Meta-Analysis of Patient Data. JCO Glob Oncol. 2020 Jun;6:799-808. doi: 10.1200/GO.20.00225.[CROSSREF]

10. Yigenoglu TN, Ata N, Altuntas F, Bascı S, Dal MS, Korkmaz S, et al. The outcome of COVID-19 in patients with hematological malignancy. J Med Virol. 2021 Feb;93(2):1099-1104. doi: 10.1002/jmv.26404.[CROSSREF]

11. Macedo A, Gonçalves N, Febra C. COVID-19 fatality rates in hospitalized patients: systematic review and meta-analysis. Ann Epidemiol. 2021 May;57:14-21. doi: 10.1016/j.annepidem.2021.02.012.[CROSSREF]

12. Regalado-Artamendi I, Jiménez-Ubieto A, Hernández-Rivas JÁ, Navarro B, Núñez L, Alaez C, et al. Risk Factors and Mortality of COVID-19 in Patients With Lymphoma: A Multicenter Study. Hemasphere. 2021 Feb 10;5(3):e538. doi: 10.1097/HS9.0000000000000538.[CROSSREF]

13. Chari A, Samur MK, Martinez-Lopez J, Cook G, Biran N, Yong K, et al. Clinical features associated with COVID-19 outcome in multiple myeloma: first results from the International Myeloma Society data set. Blood. 2020 Dec 24;136(26):3033-40. doi: 10.1182/blood.2020008150.[CROSSREF]

14. Lee LYW, Cazier JB, Starkey T, Briggs SEW, Arnold R, Bisht V, et al.; UK Coronavirus Cancer Monitoring Project Team. COVID-19 prevalence and mortality in patients with cancer and the effect of primary tumour subtype and patient demographics: a prospective cohort study. Lancet Oncol. 2020 Oct;21(10):1309-16. doi: 10.1016/S1470-2045(20)30442-3.[CROSSREF]

15. Palanques-Pastor T, Megías-Vericat JE, Martínez P, López Lorenzo JL, Cornago Navascués J, Rodriguez Macias G, et al. Characteristics, clinical outcomes, and risk factors of SARS-COV-2 infection in adult acute myeloid leukemia patients: experience of the PETHEMA group. Leuk Lymphoma. 2021 Dec;62(12):2928-38. doi: 10.1080/10428194.2021.1948031.[CROSSREF]

16. Wu X, Liu L, Jiao J, Yang L, Zhu B, Li X. Characterisation of clinical, laboratory and imaging factors related to mild vs. severe covid-19 infection: a systematic review and meta-analysis. Ann Med. 2020 Nov;52(7):334-44. doi: 10.1080/07853890.2020.1802061.[CROSSREF]

17. Williams PCM, Howard-Jones AR, Hsu P, Palasanthiran P, Gray PE, McMullan BJ, et al. SARS-CoV-2 in children: spectrum of disease, transmission and immunopathological underpinnings. Pathology. 2020 Dec;52(7):801-8. doi: 10.1016/j.pathol.2020.08.001.[CROSSREF]

18. Government of the Republic of Serbia, ‘Vratimo zagrljaj’. 2021. [citirano 05.12.2021.]. Dostupno na: https://vakcinacija.gov.rs/vakcine-protiv-covid-19-u-srbiji/ [HTTP]

19. World Health Organization (WHO)-COVID-19 Vaccine Tracker. [citirano 05.12.2021.]. Dostupno na: https://covid19.trackvaccines.org/agency/who/ [HTTP]

20. Centers for Disease Control and Prevention. COVID-19 Vaccines for Moderately to Severely Immunocompromised People. 2021. [citirano 05.12.2021.]. Dostupno na: https://www.cdc.gov/coronavirus/2019ncov/vaccines/recommendations/immuno.html[HTTP]

21. Sahin U, Muik A, Derhovanessian E, Vogler I, Kranz LM, Vormehr M, et al. COVID-19 vaccine BNT162b1 elicits human antibody and TH1 T cell responses. Nature. 2020 Oct;586(7830):594-9. doi: 10.1038/s41586-020-2814-7.[CROSSREF]

22. Polack FP, Thomas SJ, Kitchin N, Absalon J, Gurtman A, Lockhart S, et al.; C4591001 Clinical Trial Group. Safety and Efficacy of the BNT162b2 mRNA Covid-19 Vaccine. N Engl J Med. 2020 Dec 31;383(27):2603-15. doi: 10.1056/NEJMoa2034577.[CROSSREF]

23. Ludwig H, Sonneveld P, Facon T, San-Miguel J, Avet-Loiseau H, Mohty M, et al. COVID-19 vaccination in patients with multiple myeloma: a consensus of the European Myeloma Network. Lancet Haematol. 2021 Dec;8(12):e934-46. doi: 10.1016/S2352-3026(21)00278-7.[CROSSREF]

24. Baden LR, El Sahly HM, Essink B, Kotloff K, Frey S, Novak R, et al.; COVE Study Group. Efficacy and Safety of the mRNA-1273 SARS-CoV-2 Vaccine. N Engl J Med. 2021 Feb 4;384(5):403-16. doi: 10.1056/NEJMoa2035389.[CROSSREF]

25. Al Kaabi N, Zhang Y, Xia S, Yang Y, Al Qahtani MM, Abdulrazzaq N, et al. Effect of 2 Inactivated SARS-CoV-2 Vaccines on Symptomatic COVID-19 Infection in Adults: A Randomized Clinical Trial. JAMA. 2021 Jul 6;326(1):35-45. doi: 10.1001/jama.2021.8565.[CROSSREF]

26. Italian hematological society (Società italiana di Ematologia). Vaccinazione per COVID-19 nei pazienti con malattie del sangue e sottoposti a trapianto di cellule staminali. 21st March 2021. [citirano 05.12.2021.]. Dostupno na: https://siematologia.it/vaccinazione-covid-19-pazienti-malattie-sangue-sottoposti-trapianto-cellule-staminali. [HTTP]

27. Garassino MC, GiesenN, Grivas P et al. ESMO Statements for vaccination against COVID-19 in patients with cancer. [citirano 05.12.2021.]. Published on 22nd December 2020; updated 27th April 2021. Dostupno na: https://www.esmo.org/covid-19-and-cancer/covid-19-vaccination[HTTP]

28. Committee NCCNC-VA. Preliminary recommendations of the NCCN-COVID-19 Vaccination Advisory Committee. 2020. [citirano 05.12.2021.]. Dostupno na: https://www.nccn.org/covid-19/pdf/COVID-19_Vaccination_Guidance_V1.0.pdf [HTTP]

29. Monin L, Laing AG, Muñoz-Ruiz M, McKenzie DR, Del Molino Del Barrio I, Alaguthurai T, et al. Safety and immunogenicity of one versus two doses of the COVID-19 vaccine BNT162b2 for patients with cancer: interim analysis of a prospective observational study. Lancet Oncol. 2021 Jun;22(6):765-78. doi: 10.1016/S1470-2045(21)00213-8.[CROSSREF]

30. Terpos E, Trougakos IP, Gavriatopoulou M, Papassotiriou I, Sklirou AD, Ntanasis-Stathopoulos I, et al. Low neutralizing antibody responses against SARSCoV-2 in older patients with myeloma after the first BNT162b2 vaccine dose. Blood. 2021 Jul 1;137(26):3674-6. doi: 10.1182/blood.2021011904.[CROSSREF]

31. Malard F, Gaugler B, Gozlan J, Bouquet L, Fofana D, Siblany L, et al. Weak immunogenicity of SARS-CoV-2 vaccine in patients with hematologic malignancies. Blood Cancer J. 2021 Aug 10;11(8):142. doi: 10.1038/s41408-021-00534-z.[CROSSREF]

32. Ogonek J, Kralj Juric M, Ghimire S, Varanasi PR, Holler E, Greinix H, et al. Immune Reconstitution after Allogeneic Hematopoietic Stem Cell Transplantation. Front Immunol. 2016 Nov 17;7:507. doi: 10.3389/fimmu.2016.00507.[CROSSREF]

33. Ariamanesh M, Porouhan P, PeyroShabany B, Fazilat-Panah D, Dehghani M, Nabavifard M, et al. Immunogenicity and Safety of the Inactivated SARSCoV-2 Vaccine (BBIBP-CorV) in Patients with Malignancy. Cancer Invest. 2022 Jan;40(1):26-34. doi: 10.1080/07357907.2021.1992420.[CROSSREF]

34. Pagano L, Salmanton-García J, Marchesi F, Lopez-Garcia A, Lamure S, Itri F, et al. COVID-19 in vaccinated adult patients with hematological malignancies. Preliminary results from EPICOVIDEHA. Blood. 2021 Nov 8: doi: 10.1182/ blood.2021014124.[CROSSREF]

35. Ribas A, Dhodapkar MV, Campbell KM, Davies FE, Gore SD, Levy R, et al. How to Provide the Needed Protection from COVID-19 to Patients with Hematologic Malignancies. Blood Cancer Discov. 2021 Sep 15;2(6):562-7. doi: 10.1158/2643-3230.BCD-21-0166.[CROSSREF]

36. Greenberger LM, Saltzman LA, Senefeld JW, Johnson PW, DeGennaro LJ, Nichols GL. Anti-spike antibody response to SARS-CoV-2 booster vaccination in patients with B cell-derived hematologic malignancies. Cancer Cell. 2021 Oct 11;39(10):1297-9. doi: 10.1016/j.ccell.2021.09.001.[CROSSREF]

37. Pimpinelli F, Marchesi F, Piaggio G, Giannarelli D, Papa E, Falcucci P, et al. Fifth-week immunogenicity and safety of anti-SARS-CoV-2 BNT162b2 vaccine in patients with multiple myeloma and myeloproliferative malignancies on active treatment: preliminary data from a single institution. J Hematol Oncol. 2021 May 17;14(1):81. doi: 10.1186/s13045-021-01090-6.[CROSSREF]

38. Van Oekelen O, Gleason CR, Agte S, Srivastava K, Beach KF, Aleman A, et el. Highly variable SARS-CoV-2 spike antibody responses to two doses of COVID-19 RNA vaccination in patients with multiple myeloma. Cancer Cell. 2021 Aug 9;39(8):1028-30. doi: 10.1016/j.ccell.2021.06.014.[CROSSREF]

39. Herishanu Y, Avivi I, Aharon A, Shefer G, Levi S, Bronstein Y, et al. Efficacy of the BNT162b2 mRNA COVID-19 vaccine in patients with chronic lymphocytic leukemia. Blood. 2021 Jun 10;137(23):3165-73. doi: 10.1182/blood.2021011568.[CROSSREF]

40. Roeker LE, Knorr DA, Pessin MS, Ramanathan LV, Thompson MC, Leslie LA, et al. Anti-SARS-CoV-2 antibody response in patients with chronic lymphocytic leukemia. Leukemia. 2020 Nov;34(11):3047-9. doi: 10.1038/s41375-020-01030-2.[CROSSREF]

41. Anolik JH, Friedberg JW, Zheng B, Barnard J, Owen T, Cushing E, et al. B cell reconstitution after rituximab treatment of lymphoma recapitulates B cell ontogeny. Clin Immunol. 2007 Feb;122(2):139-45. doi: 10.1016/j. clim.2006.08.009.[CROSSREF]

42. Maneikis K, Šablauskas K, Ringelevičiūtė U, Vaitekėnaitė V, Čekauskienė R, Kryžauskaitė L, et al. Immunogenicity of the BNT162b2 COVID-19 mRNA vaccine and early clinical outcomes in patients with haematological malignancies in Lithuania: a national prospective cohort study. Lancet Haematol. 2021 Aug;8(8):e583-e592. doi: 10.1016/S2352-3026(21)00169-1.[CROSSREF]

43. Terpos E, Gavriatopoulou M, Ntanasis-Stathopoulos I, Briasoulis A, Gumeni S, Malandrakis P, et al. The neutralizing antibody response post COVID-19 vaccination in patients with myeloma is highly dependent on the type of anti-myeloma treatment. Blood Cancer J. 2021 Aug 2;11(8):138. doi: 10.1038/s41408-021-00530-3.[CROSSREF]

44. Pimpinelli F, Marchesi F, Piaggio G, Giannarelli D, Papa E, Falcucci P, et al. Lower response to BNT162b2 vaccine in patients with myelofibrosis compared to polycythemia vera and essential thrombocythemia. J Hematol Oncol. 2021 Jul 29;14(1):119. doi: 10.1186/s13045-021-01130-1.[CROSSREF]

45. Perry C, Luttwak E, Balaban R, Shefer G, Morales MM, Aharon A, et al. Efficacy of the BNT162b2 mRNA COVID-19 vaccine in patients with B-cell non-Hodgkin lymphoma. Blood Adv. 2021 Aug 24;5(16):3053-61. doi: 10.1182/bloodadvances.2021005094[CROSSREF]


© Sva prava zadržana. Lekarska komora Srbije.

Skoči na vrh