Skip to main content
  • Trg Nikole Pašića br. 7, sprat IV, 11000 Beograd
  • info@smj.rs

logo bez bolda opt

Originalni rad

Korišćenje bejbi frendli usluga u porodilištima u Srbiji

Mirjana Živković Šulović1
  • Institut za javno zdravlje Srbije „Dr Milan JovanovićBatut”, Beograd, Srbija

SAŽETAK

Uvod/cilj: Dojenje, kao tema za zdravstveno vaspitni rad i istraživanja, ne gubi na aktuelnosti, zbog brojnih dobiti i za dete (smanjenje smrtnosti, jačanje imuniteta, smanjenje učestalosti alergija, respiratornih i digestivnih poremećaja, gojaznosti i dijabetesa, povećanje koeficijenta inteligencije) i za majku (smanjenje rizika od hipertenzije, dijabetesa, hiperlipidemije, kardiovaskularnih bolesti, karcinoma dojke i jajnika). Cilj istraživanja je odabir preporuka za efikasne i efektivne zdravstveno vaspitne aktivnosti za povećanje procenta isključivo dojene novorođenčadi i odojčadi mlađe od šest meseci, u Srbiji.

Materijali i metode: Istraživanje je sprovedeno kao sekundarna analiza podataka dobijenih putem istraživanja Multiple Indicator Cluster Survey 6 (MICS 6) za opšti (nacionalni) i za uzorak romske etničke grupe, u Srbiji, 2019. godine. Povezanosti korišćenja usluga: kontakt „koža na kožu“, rani podoj i majka uz novorođenče 24 sata i sociodemografskih varijabli majki su ispitane primenom univarijantne i multivarijantne logističke regresione analize. Statistička značajnost je određivana u odnosu na nivo p < 0,05 (t-test, hi-kvadrat test i Men-Vitnijev U-test).

Rezultati: U oba uzorka, ispitivane socioekonomske karakteristike majki nisu povezane sa korišćenjem bejbi frendli usluga. Značajna statistička razlika postoji u odnosu na tip porođaja u oba uzorka. Žene koje su se porodile carskim rezom ostaju uskraćene za korišćenje postupaka koji imaju dokazane pozitivne efekte po zdravlje deteta i majke. U oba uzorka nađeno je značajno veće korišćenje zajedničkog smeštaja majke i novorođenčeta tokom 24 sata u Beogradskom regionu u kojem se nalazi porodilište koje je nosilac Nacionalnog programa podrške dojenju.

Zaključak: Najefikasnija mera za unapređenje dojenja odnosi se na usvajanje politika podrške dojenju u ustanovi i obavezu edukacije kompletnog osoblja koje je u kontaktu sa majkama tokom boravka u porodilištu (dvadesetočasovna obuka Svetske zdravstvene organizacije za savetovanje o dojenju).


UVOD

Rukovodeći se značajem dojenja za dugovečnost i zdravlje novorođenčadi i odojčadi, Svetska zdravstvena organizacija (SZO) je usvojila međunarodno dogovoren etički Kodeks (engl. International Code of Marketing of Breast-Milk Substitutes) kojim se objašnjava javnosti, zdravstvenim i marketinškim stručnjacima, zdravstvenim sistemima i regulatornim telima u svim zemljama sveta da je dojenje prirodna ishrana koja je najadekvatnija i superiornija od bilo koje veštačke ishrane [1]. Ovim Kodeksom, SZO i Dečiji fond Ujedinjenih Nacija (UNICEF) upućuju zemlje da u sklopu napora za sprečavanje neuhranjenosti i bolesti, prioritet treba da daju podršci i promociji dojenja, zakonodavnim i socijalnim akcijama koje ubrzavaju prihvatanje navike dojenja kod zaposlenih majki, oživljavanje praksi dojenja u populaciji u kojoj je ono u opadanju i usvajanje regulativa koje se odnose na sankcionisanje neprihvatljive promocije i prodaje veštačke hrane za novorođenčad i odojčad kao zamene za majčino mleko [1],[2].

Dojenje, kao tema za zdravstveno-vaspitni rad i istraživanja, i dalje ne gubi na aktuelnosti zbog brojnih kratkoročnih i dugoročnih dobiti za dete (smanjenje smrtnosti, jačanje imuniteta, smanjenje učestalosti alergija, respiratornih i digestivnih poremećaja, gojaznosti i dijabetesa, te povećanje koeficijenta inteligencije– IQ) [3] i za majku (smanjenje rizika od hipertenzije, dijabetesa, hiperlipidemije, kardiovaskularne bolesti, karcinoma dojke i jajnika) [4].

Cilj promocije dojenja je da se utiče i na donosioce odluka da, kroz zdravstvenu legislativu, omoguće, u okviru bejbi frendli porodilišta, rano uspostavljanje dojenačke prakse, koja bi trebalo da omogući kontakt po tipu „koža na kožu“ (KNK) majke i deteta, a potom i podoj u prvih 60 minuta nakon porođaja [2].

UNICEF i SZO su se pridružili inicijativi bejbi frendli bolnica sa ciljem da se odgovorni motivišu za pružanje zdravstvenih usluga usmerenih na implementiranje vodiča „Deset koraka ka uspešnom dojenju“, koji se sastoji iz seta pravnih akata i preporuka za sprovođenje procedura podrške dojenju [5].

Rani početak dojenja smatra se jednom od ključnih intervencija kojima je moguće smanjiti stopu smrtnosti novorođenčadi i odojčadi i poboljšati preživljavanje dece. Kontakt „koža na kožu“ se definiše kao stavljanje novorođenčeta preko golih grudi majke u vreme porođaja u trajanju od najmanje jedan sat, pri čemu se dojenje može započeti odmah [6],[7],[8].

Svake godine se usled nedostatka zaštite, promocije i podrške dojenju, beleže i značajni ekonomski gubici. Ključni nalazi „Globalnih troškova nedojenja“ pokazuju da dojenje, prema preporukama SZO, ima potencijal da spreči: (1) globalne gubitke od 574 milijarde dolara (u proseku 0,7% nacionalnog dohotka – BDP); (2) više od 510.000 smrtnih slučajeva; (3) 4,58 miliona slučajeva gojaznosti dece godišnje; (4) gubitak 200 miliona IQ poena godišnje, te da uštedi porodicama više od 10% primanja koja bi izdvojili za kupovinu adaptiranog mleka [9].

Pravni okvir za podršku dojenju u Srbiji predstavlja Uredba o Nacionalnom programu podrške dojenju, porodičnoj i razvojnoj nezi novorođenčeta (2018.) [10], koja je usvojena nakon alarmantnog podatka iz istraživanja MICS 5 da je 2014. godine u Srbiji samo 12,4% dece isključivo dojeno do šestog meseca [11].

Cilj istraživanja usmeren je na istraživanje povezanosti ličnih karakteristika porodilja i korišćenja bejbi frendli usluga (kontakt KNK, rani podoj i zajednički smeštaj majke i novorođenčeta 24 sata), u opštoj populaciji i populaciji Romkinja iz romskih naselja, kao i na predlog odgovarajućih mera za unapređenje korišćenja bejbi frendli usluga u porodilištima u Srbiji, u skladu sa dobijenim rezultatima.

MATERIJALI I METODE

Istraživanje je sprovedeno kao sekundarna analiza podataka dobijenih putem istraživanja MICS 6 iz 2019. godine, koje je sproveo Republički zavod za statistiku, uz tehničku i finansijsku podršku UNICEF-a, Evropske Unije, Populacionog fonda Ujedinjenih nacija (engl. United Nations Fund for Population Activities – UNFPA) i Vlade Republike Srbije [12].

MICS (engl. Multiple Indicator Cluster Survey) je višenamenski međunarodni program anketnog istraživanja domaćinstava u cilju prikupljanja međunarodno uporedivih podataka o širokom spektru pokazatelja položaja žena i dece. Istraživanje MICS meri ključne pokazatelje koji omogućavaju zemljama da generišu podatke neophodne za razvoj politika, programa i nacionalnih razvojnih planova, kao i za praćenje napretka u ostvarivanju Ciljeva održivog razvoja (engl. Sustainable Development Goals – SDG) [13]. MICS 6 je obuhvatio dva nacionalna reprezentativna uzorka opšte (neromske) populacije i romske populacije koja živi u romskim naseljima u Srbiji.

Za potrebe sekundarne analize u istraživanju su korišćene varijable iz dva od četiri upitnika korišćena u istraživanju MICS 6 za obe populacije: Upitnik domaćinstva za prikupljanje podataka o demografskim i socioekonomskim karakteristikama domaćinstva i Individualni upitnik za žene starosti 15 – 49 godina (odeljak: Zdravlje majke i novorođenčeta). U oba uzorka obuhvaćene su žene starosti 15 – 49 godina koje su u poslednje dve godine rodile živorođeno dete.

Na osnovu pregleda literature, koncipirani su analiza, varijable istraživanja i pregrupisanje unutar varijabli. Izvršena je statistička obrada osam sociodemografskih karakteristika za ispitanice obe populacije (starost trudnica, stepen obrazovanja, radni status, indeks blagostanja domaćinstva, mesto boravka/sredina, region i način porođaja) u pogledu njihove povezanosti sa korišćenjem bejbi frendli usluga i nege novorođenčeta na rođenju (kontakt KNK, rani podoj i majka uz novorođenče tokom 24 sata), primenom univarijantne i multivarijantne logističke regresione analize. Od testova statističke značajnosti, korišćeni su t-test, hi-kvadratni test i U-test. Statistička značajnost je određivana u odnosu na nivo p < 0,05. Za statističku analizu je korišćen statistički softver SPSS, verzija 20.3.

Grafički i tabelarno prikazani najvažniji rezultati istraživanja interpretirani su i diskutovani u svetlu relevantne literature. Na osnovu sprovedenog istraživanja, koncipiran je predlog zdravstveno-vaspitnih mera i aktivnosti usmerenih ka povećanju obima pozitivnih praksi u porodilištima.

REZULTATI

Demografske i socioekonomske karakteristike uzoraka

Nacionalni uzorak je ukupno obuhvatio 331 ženu (ponderisan), a uzorak Romkinja iz romskih naselja je obuhvatio 383 žene. U Tabeli 1 su prikazane su karakteristike oba uzorka ispitanica. Žene u romskoj populaciji su bile značajno mlađe (24 ± 5,3 : 31 ± 5,5), (p < 0,001). Udeo majki starijih od 30 godina u opštoj populaciji je bio značajno viši (53,3% : 11,7%), (p < 0,001). U nacionalnom uzorku nije bilo ispitanica bez završene škole, dok je u uzorku iz romskih naselja svaka osma ispitanica bila bez obrazovanja, dok je svaka šesta završila srednju ili višu školu. U opštoj populaciji je bilo značajno više radno aktivnih majki (63% : 10,7%), (p < 0,001). Dobar indeks blagostanja domaćinstva imala je svaka druga ispitanica u nacionalnom uzorku, odnosno manje od jedne trećine ispitanica iz romskih naselja, što je značajna statistička razlika (p < 0,001). Nije potvrđena statistički značajna razlika ova dva uzorka u pogledu materijalne deprivacije. U gradskim naseljima je živelo statistički značajno više ispitanica iz uzorka romskih naselja. Najveći broj ispitanica u opštoj populaciji je bilo iz regiona Vojvodine, odnosno iz regiona Južne i Istočne Srbije u romskoj populaciji, što je statistički značajno (p < 0,001), ali u skladu sa reprezentativnim uzorkom udela romske populacije u regionima. Svaka treća ispitanica u opštoj populacija je imala porođaj carskim rezom, odnosno svaka peta iz romskih naselja, što je statistički značajno (p < 0,001).

Tabela 1. Osnovne karakteristike majki

Tabela 1. Osnovne karakteristike majki

Procedura kontakt „koža na kožu“

U nacionalnom uzorku neposredan konktakt „koža na kožu“ posle porođaja vaginalnim ili carskim rezom sproveden je kod 31,7% majki, odnosno 37,4% ispitanica u uzorku žena iz romskih naselja (Grafikon 1). Nema statističke značajnosti u korišćenju ove usluge u dva posmatrana uzorka.

Grafikon 1. Korišćenje bejbi frendli usluga u Srbiji, MICS 6 (2019)

Grafikon 1. Korišćenje bejbi frendli usluga u Srbiji, MICS 6 (2019)

U Tabeli 2 prikazana je povezanost demografskih i socioekonomskih karakteristika oba uzorka sa korišćenjem procedure „koža na kožu“ neposredno nakon porođaja. Iako postoji statistički značajna razlika između ispitanica dva uzorka u pogledu svih ispitivanih karakteristika, izuzev materijalne deprivacije, unutar samih uzoraka, nema statističke razlike u korišćenju procedure KNK.

Tabela 2. Demografske i socioekonomske karakteristike majki i učestalost procedure: kontakt „koža na kožu“, u oba uzorka

Tabela 2. Demografske i socioekonomske karakteristike majki i učestalost procedure: kontakt „koža na kožu“, u oba uzorka

Tabela 2. Demografske i socioekonomske karakteristike majki i učestalost procedure: kontakt „koža na kožu“, u oba uzorka

U oba uzorka, samo je način porođaja, odnosno zdravstveno stanje ispitanice koje je bilo indikovano za porođaj carskim rezom, statistički značajno povezano sa korišćenjem procedure KNK (p < 0,001). U nacionalnom uzorku kod ispitanica koje su imale porođaj carskim rezom, neposredan kontakt „koža na kožu“ ostvaren je kod 17,1%, a u uzorku majki iz romskih naselja kod 2,2% majki.

Rani podoj

U nacionalnom uzorku, procenat dece koja su prvi put podojena u roku od jednog sata po rođenju je bio 7,7%. (Grafikon 1). Rani podoj dobilo je 13,7% dece u uzorku iz romskih naselja, što je statistički značajna razlika.

U oba uzorka, starost, obrazovanje, radni status, sredina i region stanovanja, indeks blagostanja i materijalna deprivacija, nisu pokazali statističku značajnost u pogledu učestalosti ranog podoja. U oba uzorka postoji značajna statistička razlika (p < 0,001) u pogledu dostupnosti ranog podoja za žene koje su imale carski rez. U nacionalnom uzorku nijedna žena porođena carskim rezom nije imala rani podaj, odnosno imale su ga svega tri ispitanice iz uzorka majki iz romskih naselja. U Tabeli 3 su prikazane demografske i socioekonomske karakteristike majki oba uzorka, učestalost ranog podoja i njihova povezanost.

Tabela 3. Demografske i socioekonomske karakteristike majki i učestalost procedure: rani podoj, u oba uzorka

Tabela 3. Demografske i socioekonomske karakteristike majki i učestalost procedure: rani podoj, u oba uzorka

Tabela 3. Demografske i socioekonomske karakteristike majki i učestalost procedure: rani podoj, u oba uzorka

Zajednički smeštaj majke i novorođenčeta 24 sata

Boravak majke uz novorođenče bio je zastupljen kod 66,3% ispitanica u nacionalnom uzorku i 82,8% ispitanica romske nacionalnosti (Grafikon 1), što je statistički značajna razlika (p < 0,001).

Starost, obrazovanje, radni status, sredina, indeks blagostanja i materijalna deprivacija ispitanica nisu pokazali statističku značajnost u pogledu učestalosti boravka majke uz dete 24 sata, u oba uzorka. U oba uzorka postoji značajna statistička razlika u odnosu na region. Kod ispitanica nacionalnog uzorka, program boravka majke uz dete je bio najviše zastupljen u Beogradu a najmanje u Vojvodini (p < 0,001). Kod romskih ispitanica, program boravka majke uz dete je takođe bio najviše zastupljen u Beogradu a najmanje u regionu Šumadije i Zapadne Srbije (p = 0,004). Carski rez je imalo 17,8% ispitanica u nacionalnom uzorku iz programa boravka majke uz dete, te 45,5% onih koje nisu bile u zajedničkom smeštaju, što je statistički značajna razlika (p < 0,001). Način porođaja i boravak majke uz dete u uzorku iz romskih naselja nije statistički značajan. U Tabeli 4 je prikazana povezanost demografskih i socioekonomskih karakteristika oba uzorka sa korišćenjem zajedničkog smeštaja majke i deteta 24 sata.

Tabela 4. Demografske i socioekonomske karakteristike majki i učestalost korišćenja usluge: zajednički boravak majke uz novorođenče 24 sata, u oba uzorka

Tabela 4. Demografske i socioekonomske karakteristike majki i učestalost korišćenja usluge: zajednički boravak majke uz novorođenče 24 sata, u oba uzorka

Tabela 4. Demografske i socioekonomske karakteristike majki i učestalost korišćenja usluge: zajednički boravak majke uz novorođenče 24 sata, u oba uzorka

DISKUSIJA

Istraživanje, sprovedeno 2019. godine, pokazalo je da organizovane aktivnosti utiču na unapređenje isključivog dojenja (ID), (engl. exclusive breastfeeding – EBF); (povećanje u opštoj populaciji sa 12,8% na 23,7%, od 2014. do 2019.), ali je i alarmiralo da je među romskom populacijom, za pet godina, došlo do pada isključivog dojenja sa 13% (2014) na 8,0% (2019) [12]. Obe vrednosti iz istraživanja 2019. godine su daleko niže od preporučenog cilja Svetske zdravstvene organizacije od najmanje 50% isključivo dojene dece mlađe od šest meseci [13]. Predmetom našeg istraživanja obuhvaćeno je sprovođenje dva od „Deset koraka ka uspešnom dojenju“, odnosno, Koraka 4. „Nega neposredno posle rođenja“ (kontakt KNK neposredno nakon porođaja u trajanju od najmanje 60 minuta i rani podoj u toku prvog sata po rođenju) i Koraka 7. „Zajednički smeštaj majke i novorođenčeta 24 sata“, kao aktivnosti koje dokazano utiču, kako na uspostavljanje isključivog dojenja u porodilištu [14], tako i na nastavak ID-a [15].

Rezultati ovog istraživanja pokazuju da je procedura KNK u nacionalnom uzorku u Srbiji primenjena kod 31,7% porodilja. Prema MICS istraživanjima sprovedenim u regionu (2018 – 2020), ova procedura je primenjivana sa sličnim rezultatima u Crnoj Gori (33,9%), Severnoj Makedoniji (32,8%) i na Kosovu* (UNSCR 1244), (33,2%). U porodilja iz romske populacije u Srbiji kontakt KNK je primenjen kod 37,4% majki, što je više nego u istoj populaciji u Crnoj Gori (29,1%,), Severnoj Makedoniji (26,9%) i u uzorku u naseljima Roma, Aškalija i Egipćana na Kosovu* (UNSCR 1244), (32%) [16],[17],[18]. Sistematski pregled prevalencije kontakta KNK nakon vaginalnog porođaja u svetu [19] je obuhvatio 35 studija (2007 – 2017) iz 28 zemalja sa predstavnicima svih šest regiona Svetske zdravstvene organizacije, i sa ukupno 429.222 žena. Prevalencija KNK postupka se kretala od 1% do 98%, a viša je u zemljama sa višim nacionalnim dohotkom i u studijama koje su obuhvatile samo vaginalne porođaje (Kanada 81%, Finska 89%, Australija 93%, Danska 95,6%, Hrvatska 97,8%). U zemljama sa niskim BDP-om [20],[21] postoji pozitivna povezanost višeg obrazovanja i viših primanja u domaćinstvu sa višom prevalencijom kontakta KNK. U istim istraživanjima postoji i statistički značajna povezanost mesta porođaja (porodilište u odnosu na porođaj u domu porodilje), regiona (gradsko u odnosu na ruralno), kao i korišćenja prenatalne zdravstvene zaštite, što je takođe češće kod žena sa višim obrazovanjem i višim materijalnim statusom domaćinstva.

U brojnim istraživanjima postoji negativna povezanost carskog reza i kontakta KNK [22],[23],[24]. Procenat carskih rezova u Srbiji je visok (svaki treći porođaj) [25] i ukazuje na medicinski sistem. U opštoj populaciji, carskim rezom se mnogo češće porađaju žene iz domaćinstava natprosečnog materijalnog stanja, iz gradskih naselja i žene sa višim nivoom obrazovanja [12]. Kod novorođenčadi koja su rođena carskim rezom, stopa dojenja je obično niža u poređenju sa bebama rođenih vaginalnim porođajem, što potvrđuju istraživanja pri otpustu iz porodilišta [22],[23],[24]. Neposredni kontakt KNK nakon carskog reza uz upotrebu spinalne ili epiduralne anestezije je moguć jer majka ostaje budna. Međutim, nakon opšte anestezije, novorođenče treba da se stavi „koža na kožu“ čim majka bude budna i reaguje [24].

Rani početak dojenja u Srbiji u nacionalnom uzorku (7,7%) je niži nego u zemljama u okruženju: 24,1% u Crnoj Gori, 9,5% u Severnoj Makedoniji i 32,1% na Kosovu* (UNSCR 1244) [16],[17],[18]. U uzorcima iz romske populacije, rani podoj u Srbiji od 13,7% takođe je niži nego u okruženju: u Crnoj Gori 40,9%, u Severnoj Makedoniji 15,7%, a na Kosovu* (UNSCR 1244) 54,9% [16],[17],[18].

U studijama prevalencije ranog podoja u zemljama sa niskim BDP-om, pokazani su raznoliki uticaji sociodemografskih varijabli na rano započinjanje dojenja: u regiji severne Tanzanije, socioekonomske karakteristike majke (godine, obrazovanje, bračni status, zanimanje, primanja) nisu bile povezane sa početkom ranog podoja [26]. U istraživanju povezanosti faktora za rani početak dojenja u ruralnoj oblasti Etiopije, majke višeg obrazovanja su imale 3,2 puta veću šansu za rani podoj od majki bez formalnog obrazovanja [27]. Istraživanje povezanosti determinanti sa ranim podojem u Papua Novoj Gvineji pokazalo je povezanost sa godinama porodilje (najniže u grupi 15 – 19, u odnosu na žene starosti 20 – 29 i 30 i više godina), kao i sa regionom [28]. U svim istraživanjima je način porođaja uticao na početak ranog dojenja – žene koje su se porodile carskim rezom imale su značajno manju šansu (i do 93%) za rani podoj [26],[27],[28].

Praksa zajedničkog smeštaja u sobu, prema definiciji Svetske zdravstvene organizacije i UNICEF-a, jeste „bolnička praksa u kojoj majke nakon porođaja i zdravo terminsko novorođenče ostaju zajedno u istoj prostoriji 24 sata dnevno od trenutka kada stignu u svoju sobu (rooming-in) [29].  Zajednički smeštaj majke i novorođenčeta u istoj sobi olakšava početak dojenja s obzirom da majka može da nauči da prepozna i odgovori na znake da je novorođenče gladno, a takođe omogućava majci da vežba da brine o svom detetu kao i da doji u bezbednom okruženju kada to novorođenče zatraži. Pokazalo se da su majke koje su smeštene u sobi zajedno sa detetom osetljivije prema svom detetu i da sa ljubavlju i nežnošću odgovaraju na njegove potrebe (majke i bebe bolje spavaju i doživljavaju manje anksioznosti). Pokazalo se, osim toga, da kontakt KNK, koji je lak za korišćenje u sobama, smanjuje postporođajnu depresiju i fiziološki stres majke [30],[31].

U našem istraživanju, statististički značajno niži procenat zajedničkog boravka majke uz dete u nacionalnom uzorku u Srbiji (66,5%), u odnosu na uzorak iz romskih naselja (82,8%), jeste rezultat značajno češćih porođaja carskim rezom u nacionalnom uzorku (32,3% : 18,5%). U oba uzorka je zajednički boravak majke uz dete 24 sata značajno češći u Beogradu, u kome je najveće porodilište na Balkanu, a koje je i nosilac Nacionalnog programa podrške dojenju u Srbiji.

Veoma važne poruke o značaju neprekidnog boravka majke uz novorođenče proističu iz studije sprovedene u Finskoj. Naime, nakon drastičnog smanjenja isključivog dojenja dece starosti šest meseci na samo 1% (2012. godine), u Finskoj je intenziviran program BFHI (Baby Friendly Hospital Initiative) „Deset koraka ka uspešnom dojenju”. Posle pet godina, procenat zajedničkog boravka majki uz novorođenčad iznosio je 91%. Finska studija je pokazala da porodilišta u njihovim bolnicama primenjuju zajednički smeštaj majke i novorođenčeta u istoj sobi u zadovoljavajućoj meri, jer je značajan broj parova majka-dete zajedno tokom postporođajnog perioda. Ova studija podržava povećanu primenu Koraka 7 programa BFHI i kod porodilja koje su porođene carskim rezom. Glavna preporuka je da kompletno osoblje porodilišta jasno razume značaj i svoju ulogu u sprovođenju zajedničkog smeštaja u sobi, sa krajnjim ciljem da isključivo dojenje bude dugoročno. Ključni deo ovoga jeste da su svi članovi osoblja završili dvadesetočasovnu obuku Svetske zdravstvene organizacije za savetovanje o dojenju, jer osoblje koje je završilo ovu edukaciju češće sprovodi zajednički smeštaj majke i novorođenčeta u sobu nego osoblje koje nema ovu obuku [32].

U poslednjem izveštaju programa BFHI za Evropski region, u kojoj je učestvovala 31 zemlja, uključujući i Srbiju, 21,4% (6) zemalja je ispunilo preporučeni BFHI standard primene procedure KNK (pet minuta nakon porođaja u trajanju najmanje 60 minuta) kod preko 80% žena; 42,8% (12) zemalja je ispunilo preporučeni BFHI standard primene ranog podoja (unutar jednog sata nakon porođaja) kod preko 80% žena; 14,3% (4) država je ispunilo novi preporučeni BFHI standard Koraka 7 – kod 80% žena razdvajanje majke i novorođenčeta ne treba da traje duže od jednog sata [33].

Tokom zdravstveno vaspitnog rada, a u skladu sa nalazima ovog istraživanja, izdvojile su se važne smernice za obuku svih zainteresovanih strana. Ključne zdravstveno-vaspitne poruke treba da se odnose na rani podoj i kontakt. Rani podoj podstiče proizvodnju majčinog mleka, ubrzava laktogenezu i smanjuje rizik od smrti bebe [3],[4],[6]. Neposredan i neprekinut kontakt „koža na kožu“ olakšava novorođenčetu da ispolji prirodni refleks sisanja, pomaže uspostavljanju mikrobioma kod novorođenčeta i sprečava hipotermiju. Ova dva postupka obično se dešavaju u istom činu i imaju uticaj na emocionalno povezivanje majke i deteta. Sve tri navedene prakse bejbi frendli porodilišta svoje utemeljenje pronalaze u medicini zasnovanoj na dokazima, odnosno literaturnim podacima koji govore u prilog zdravstvenih koristi za majku i za dete [19],[20],[21],[22],[23],[24],[30],[31],[32].

ZAKLJUČAK

Rezultati ovog istraživanja pokazali su da se u porodilištima u našoj zemlji bejbi frendli usluge za promociju dojenja ne implementiraju u skladu sa ciljevima iz Nacionalnog programa podrške dojenju, porodičnoj i razvojnoj nezi novorođenčeta. Najveća prepreka postizanju ciljeva Nacionalnog programa je veliki procenat porođaja carskim rezom u Srbiji (33%), kao i nizak procenat porođaja uz epiduralnu anesteziju posle kojih se bezbedno mogu primeniti Koraci 3 i 7 Vodiča „Deset koraka ka uspešnom dojenju”

Iskustva zemalja ili zdravstvenih ustanova koje su ispunile preporučene standarde programa BFHI – obuhvat preko 80% majki u porodilištima primenom Koraka 4 i Koraka 7 Vodiča, pokazuju da je preduslov za to ispunjenje Koraka 1 i Koraka 2 Vodiča, a koji se odnose na usvajanje politika podrške dojenju u ustanovi i obavezu kontinuirane edukacije kompletnog osoblja koje je u kontaktu sa majkama tokom boravka u porodilištu (dvadesetočasovna obuka Svetske zdravstvene organizacije za savetovanje o dojenju).

U domenu odabira uspešnih zdravstveno-vaspitnih intervencija koje promovišu dojenje u svrhu dostizanja globalnog cilja jesu širenje znanja i svesti o značaju dojenja, pre svega među kreatorima politika, koordinatorima programa, zdravstvenim radnicima i u zajednici. Neophodno je podsticanje pozitivnih stavova prema dojenju, pre svega ciljne grupe trudnica, ali i zdravstvenih radnika koji imaju neposredni kontakt sa ženama tokom trudnoće na primarnom i sekundarnom nivou zdravstvene zaštite.

Spisak skraćenica

SZO – Svetska zdravstvena organizacija
UNICEF – Dečiji fond Ujedinjenih nacija (engl. United Nations International Children’s Emergency Fund)
BDP – Bruto domaći proizvod
IQ – Koeficijent inteligencije (engl. intelligence quotient)
KNK – Kontakt „koža na kožu“
MICS – Istraživanje višestrukih pokazatelja položaja žena i dece (engl. Multiple Indicator Cluster Survey)
ID – Isključivo dojenje (exclusive breastfeeding – EBF)
BFHI – Bolnica prijatelj majki i novorođenčadi (engl. Baby-Friendly Hospital Initiative)

  • Sukob interesa:
    Nije prijavljen.

Informacije

Volumen 5 Broj 1

Mart 2024

Strane 27-43

  • Ključne reči:
    isključivo dojenje, bejbi frendli usluge, edukacija
  • Primljen:
    04 Mart 2024
  • Revidiran:
    14 Mart 2024
  • Prihvaćen:
    18 Mart 2024
  • Objavljen online:
    25 Mart 2024
  • DOI:
  • Kako citirati ovaj članak:
    Živković Šulović M. Utilization of baby-friendly services in maternity wards in Serbia. Serbian Journal of the Medical Chamber. 2024;5(1):27-43. doi: 10.5937/smclk5-49641
Autor za korespodenciju

Mirjana Živković Šulović
Institut za javno zdravlje Srbije „Dr Milan Jovanović Batut“
Dr Subotića 5, 11000 Beograd, Srbija
Elektronska adresa: Ova adresa e-pošte je zaštićena od spambotova. Omogućite JavaScript u vašem brauzeru da biste je videli.



LITERATURA

1. World Health Organization. International Code of Marketing of Breast-Milk Substitutes. Geneva: World Health Organization 1981). [Internet]. [Citirano 13. mart 2024.]. Dostupno na: https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/40382/9241541601.pdf?sequence=1 [HTTP]

2. Jama A, Gebreyesus H, Wubayehu T, Gebregyorgis T, Teweldemedhin M, Berhe T, et al. Exclusive breastfeeding for the first six months of life and its associated factors among children aged 6-24 months in Burao district, Somaliland. Int Breastfeed J. 2020 Jan 30;15(1):5. doi: 10.1186/s13006-020-0252-7. [CROSSREF]

3. Binns C, Lee M, Low WY. The Long-Term Public Health Benefits of Breastfeeding. Asia Pac J Public Health. 2016 Jan;28(1):7-14. doi: 10.1177/1010539515624964. [CROSSREF]

4. Victora CG, Bahl R, Barros AJ, França GV, Horton S, Krasevec J, et al.; Lancet Breastfeeding Series Group. Breastfeeding in the 21st century: epidemiology, mechanisms, and lifelong effect. Lancet. 2016 Jan 30;387(10017):475- 90. doi: 10.1016/S0140-6736(15)01024-7. [CROSSREF]

5. Bagci Bosi AT, Eriksen KG, Sobko T, Wijnhoven TM, Breda J. Breastfeeding practices and policies in WHO European Region Member States. Public Health Nutr. 2016 Mar;19(4):753-64. doi: 10.1017/S1368980015001767. [Internet]. [Citirano 13. mart 2024.]. Dostupno na: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26096540/ [CROSSREF]

6. NEOVITA Study Group. Timing of initiation, patterns of breastfeeding, and infant survival: prospective analysis of pooled data from three randomised trials. Lancet Glob Health. 2016;4(4): e266–75. doi:10.1016/ S2214-109X (16)00040-1. [CROSSREF]

7. WHO and UNICEF. Capture the Moment – Early initiation of breastfeeding: The best start for every newborn. New York. 2018. [Internet]. [Citirano 13. mart 2024.]. Dostupno na: https://www.unicef.org/eca/media/4256/file/Capture-the-moment-EIBF-report.pdf [HTTP]

8. Smith ER, Hurt L, Chowdhury R, Sinha B, Fawzi W, Edmond KM; Neovita Study Group. Delayed breastfeeding initiation and infant survival: A systematic review and meta-analysis. PLoS One. 2017 Jul 26;12(7):e0180722. doi: 10.1371/ journal.pone.0180722. [CROSSREF]

9. Sameen A, Sakshi J, Walters D. The Global Cost of Not Breastfeeding. Nutrition International, August 2022. [Internet]. Dostupno na: https://www.aliveandthrive.org/sites/default/files/2022-07/CONBF%20Global%20 Brief-v6%20%281%29.pdf [HTTP]

10. Uredba o Nacionalnom programu podrške dojenju, porodičnoj i razvojnoj nezi novorođenčeta: 53/2018-3 [Internet]. [Citirano 25. jul 2022.]. Dostupno na: https://www.pravno-informacioni-sistem.rs/SlGlasnikPortal/eli/rep/sgrs/vlada/uredba/2018/53/1/reg [HTTP]

11. Republički zavod za statistiku i UNICEF, 2014. Istraživanje višestrukih pokazatelja položaja žena i dece u Srbiji 2014, i Istraživanje višestrukih pokazatelja položaja žena i dece u romskim naseljima u Srbiji 2014, Konačni rezultati. Beograd, Srbija: Republički zavod za statistiku i UNICEF. [Internet]. [Citirano 12. mart 2024.]. Dostupno na:https://www.unicef.org/serbia/media/6496/file/Istra%C5%BEivanje%20vi%C5%A1estrukih%20pokazatelja%202014.%20-%20rezime.pdf [HTTP]

12. MICS Srbija-Istraživanje višestrukih pokazatelja 2019 i Srbija-romska naselja. Istraživanje višestrukih pokazatelja 2019. [Internet]. [Citirano 12. mart 2024.]. Dostupno na: https://www.unicef.org/serbia/media/16726/file/MICS%206%20Multiple%20Indicator%20Cluster%20Survey%20for%202019.pdf [HTTP]

13. WHO. Global targets 2025. To improve maternal, infant and young child nutrition. [Internet]. Dostupno na: https://www.who.int/publications/i/item/WHO-NMH-NHD-14.2 [HTTP]

14. Jaafar S, Ho JJ, Lee K. Rooming-in for new mother and infant versus separate care for increasing the duration of breastfeeding. Cochrane Database of Systematic Reviews 2016, Issue 8. Art. No.: CD006641. DOI: 10.1002/14651858.CD006641.pub3 [CROSSREF]

15. Potgieter KL, Adams F. The influence of mother-infant skin-to-skin contact on bonding and touch. S. Afr. j. occup. ther.  2019  Aug. http://dx.doi. org/10.17159/2310-3833/2019/vol49n2a3. [CROSSREF]

16. Montenegro and Montenegro Roma Settlements Multiple Indicator Cluster Survey 2018 Survey Findings Report December 2019. [Internet]. Dostupno na: https://mics-surveys prod.s3.amazonaws.com/MICS6/Europe%20and%20Central%20Asia/Montenegro%20%28Roma%20Settlements%29/2018/ Survey%20findings/Montenegro%20%28National%20and%20Roma%20 Settlements%29%202018%20MICS%20SFR_v4_English.pdf [HTTP]

17. North Macedonia and North Macedonia Roma Settlements Multiple Indicator Cluster Surveys 2018-2019 Survey Findings Reports. May, 2020.  [Internet]. Dostupno na: https://mics-surveys-prod.s3.amazonaws.com/MICS6/Europe%20and%20Central%20Asia/North%20Macedonia%2C%20 Republic%20of%20%28Roma%20Settlements%29/2018-2019/Survey%20 findings/North%20Macedonia%20and%20North%20Macedonia%20 Roma%20Settlements%20MICS%202018-19%20SFR_English.pdf [HTTP]

18. Kosovo* (UNSCR 1244) Multiple Indicator Cluster Survey 2019–2020 and Roma, Ashkali and Egyptian Communities in Kosovo Multiple Indicator Cluster Survey 2019–2020 Survey Findings Report November, 2020. [Internet]. Dostupno na: https://mics-surveys-prod.s3.amazonaws.com/MICS6/Europe%20and%20Central%20Asia/Kosovo%20under%20UNSC%20 res.%201244%20%28Roma%2C%20Ashkali%2C%20and%20Egyptian%20 Communities%29/2019-2020/Survey%20findings/Kosovo%20%28UNSCR%201244%29%20%28National%20and%20Roma%2C%20Ashkali%20 and%20Egyptian%20Communities%29%202019-20%20MICS-SFR_English.pdfhttps://mics-surveys

19. Abdulghani N, Edvardsson K, Amir LH. Worldwide prevalence of mother-infant skin-to-skin contact after vaginal birth: A systematic review. PLoS One. 2018 Oct 31;13(10):e0205696. doi: 10.1371/journal.pone.0205696. [CROSSREF]

20. Ekholuenetale M, Barrow A, Benebo FO, Idebolo AF. Coverage and factors associated with mother and newborn skin-to-skin contact in Nigeria: a multilevel analysis. BMC Pregnancy Childbirth. 2021 Sep 4;21(1):603. doi: 10.1186/s12884-021-04079-8. [Internet]. / [CROSSREF]

21. Ekholuenetale M, Onikan A, Ekholuenetale C.E. Prevalence and determinants of mother and newborn skin-to-skin contact in The Gambia: a secondary data analysis. J. Egypt. Public. Health. Assoc. 95, 18 (2020). doi.org/10.1186/ s42506-020-00050-1. [CROSSREF]

22. Zanardo V, Pigozzo A, Wainer G, Marchesoni D, Gasparoni A, Di Fabio S, et al. Early lactation failure and formula adoption after elective caesarean delivery: cohort study. Archives of Disease in Childhood. 2013;98(1):F37–F41. doi: 10.1136/archdischild-2011-301218. [CROSSREF]

23. Guala A, Boscardini L, Visentin R, Angellotti P, Grugni L, Barbaglia M, et al. Skin-to-Skin Contact in Cesarean Birth and Duration of Breastfeeding: A Cohort Study. ScientificWorldJournal. 2017;2017:1940756. doi: 10.1155/2017/1940756. [CROSSREF]

24. Gouchon S, Gregori D, Picotto A, Patrucco G, Nangeroni M, Di Giulio P. Skinto-skin contact after cesarean delivery: an experimental study. Nurs Res. 2010 Mar-Apr;59(2):78-84. doi: 10.1097/NNR.0b013e3181d1a8bc. [CROSSREF]

25. Horozović V, Živković-Šulović M, Dukić D, Ljubičić M, Atanasijević D, Brcanski J, et al. Izveštaj o unapređenju kvaliteta rada u zdravstvenim ustanovama u Republici Srbiji 2018. godine. Pokazatelji kvaliteta rada odeljenja ginekologije i akušerstva u bolnicama, Srbija, 2018. (tabela 4, str. 142). [Internet]. Dostupno na: https://www.batut.org.rs/download/izvestaji/Izvestaj%20 kvalitet%202018.pdf

26. Lyellu HY, Hussein TH, Wandel M. Stray-Pedersen B, Mgongo M, Msuya SE. Prevalence and factors associated with early initiation of breastfeeding among women in Moshi municipal, northern Tanzania. BMC Pregnancy Childbirth 20, 285 (2020). https://doi.org/10.1186/s12884-020-02966-0. [CROSSREF]

27. Gebremeskel SG, Gebru TT, Gebrehiwot BG, Meles HN, Tafere BB, Gebreslassie GW, et al. Early initiation of breastfeeding and associated factors among mothers of aged less than 12 months children in rural eastern zone, Tigray, Ethiopia: cross-sectional study.  BMC Res Notes  12, 671 (2019). https://doi. org/10.1186/s13104-019-4718-x [CROSSREF]

28. Seidu AA, Ahinkorah BO, Agbaglo E, Dadzie LK, Tetteh JK, Ameyaw EK, et al. Determinants of early initiation of breastfeeding in Papua New Guinea: a population-based study using the 2016-2018 demographic and health survey data. Arch Public Health 78, 124 (2020). https://doi.org/10.1186/s13690-020-00506-y [CROSSREF]

29. World Health Organization. Implementation guidance: protecting, promoting and supporting breastfeeding in facilities providing maternity and newborn services – the revised Baby-friendly Hospital Initiative. Geneva: World Health Organization; 2018. [HTTP]

30. Crenshaw JT. Healthy Birth Practice #6: Keep Mother and Baby Together- It’s Best for Mother, Baby, and Breastfeeding. J Perinat Educ. 2014 Fall;23(4):211- 7. doi: 10.1891/1058-1243.23.4.211./ [CROSSREF]

31. Bigelow A, Power M, MacLellan-Peters J, Alex M, McDonald C. Effect of mother/infant skin-to-skin contact on postpartum depressive symptoms and maternal physiological stress.  JOGNN - Journal of Obstetric, Gynecologic, & Neonatal Nursing.  2012;41(3):369–382. doi:  10.1111/j.1552- 6909.2012.01396_1.x. [CROSSREF]

32. Hakala M, Kaakinen P, Kääriäinen M, Bloigu R, Hannula L, Elo S. Implementation of Step 7 of the Baby-Friendly Hospital Initiative (BFHI) in Finland: Rooming-in according to mothers and maternity-ward staff. Eur J Midwifery. 2018 Aug 23;2:9. doi: 10.18332/ejm/93771. [CROSSREF]

33. 2022 BFHI Status country Report Summary, Maite Herndez Aguilar BFHI Network. 2022. [Internet]. [Citirano 13. mart 2024.]. Dostupno na: https:// www.ihan.es/wp-content/uploads/2022-BFHI-Status-Country-Report-summary.pdf [HTTP]

1. World Health Organization. International Code of Marketing of Breast-Milk Substitutes. Geneva: World Health Organization 1981). [Internet]. [Citirano 13. mart 2024.]. Dostupno na: https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/40382/9241541601.pdf?sequence=1 [HTTP]

2. Jama A, Gebreyesus H, Wubayehu T, Gebregyorgis T, Teweldemedhin M, Berhe T, et al. Exclusive breastfeeding for the first six months of life and its associated factors among children aged 6-24 months in Burao district, Somaliland. Int Breastfeed J. 2020 Jan 30;15(1):5. doi: 10.1186/s13006-020-0252-7. [CROSSREF]

3. Binns C, Lee M, Low WY. The Long-Term Public Health Benefits of Breastfeeding. Asia Pac J Public Health. 2016 Jan;28(1):7-14. doi: 10.1177/1010539515624964. [CROSSREF]

4. Victora CG, Bahl R, Barros AJ, França GV, Horton S, Krasevec J, et al.; Lancet Breastfeeding Series Group. Breastfeeding in the 21st century: epidemiology, mechanisms, and lifelong effect. Lancet. 2016 Jan 30;387(10017):475- 90. doi: 10.1016/S0140-6736(15)01024-7. [CROSSREF]

5. Bagci Bosi AT, Eriksen KG, Sobko T, Wijnhoven TM, Breda J. Breastfeeding practices and policies in WHO European Region Member States. Public Health Nutr. 2016 Mar;19(4):753-64. doi: 10.1017/S1368980015001767. [Internet]. [Citirano 13. mart 2024.]. Dostupno na: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26096540/ [CROSSREF]

6. NEOVITA Study Group. Timing of initiation, patterns of breastfeeding, and infant survival: prospective analysis of pooled data from three randomised trials. Lancet Glob Health. 2016;4(4): e266–75. doi:10.1016/ S2214-109X (16)00040-1. [CROSSREF]

7. WHO and UNICEF. Capture the Moment – Early initiation of breastfeeding: The best start for every newborn. New York. 2018. [Internet]. [Citirano 13. mart 2024.]. Dostupno na: https://www.unicef.org/eca/media/4256/file/Capture-the-moment-EIBF-report.pdf [HTTP]

8. Smith ER, Hurt L, Chowdhury R, Sinha B, Fawzi W, Edmond KM; Neovita Study Group. Delayed breastfeeding initiation and infant survival: A systematic review and meta-analysis. PLoS One. 2017 Jul 26;12(7):e0180722. doi: 10.1371/ journal.pone.0180722. [CROSSREF]

9. Sameen A, Sakshi J, Walters D. The Global Cost of Not Breastfeeding. Nutrition International, August 2022. [Internet]. Dostupno na: https://www.aliveandthrive.org/sites/default/files/2022-07/CONBF%20Global%20 Brief-v6%20%281%29.pdf [HTTP]

10. Uredba o Nacionalnom programu podrške dojenju, porodičnoj i razvojnoj nezi novorođenčeta: 53/2018-3 [Internet]. [Citirano 25. jul 2022.]. Dostupno na: https://www.pravno-informacioni-sistem.rs/SlGlasnikPortal/eli/rep/sgrs/vlada/uredba/2018/53/1/reg [HTTP]

11. Republički zavod za statistiku i UNICEF, 2014. Istraživanje višestrukih pokazatelja položaja žena i dece u Srbiji 2014, i Istraživanje višestrukih pokazatelja položaja žena i dece u romskim naseljima u Srbiji 2014, Konačni rezultati. Beograd, Srbija: Republički zavod za statistiku i UNICEF. [Internet]. [Citirano 12. mart 2024.]. Dostupno na:https://www.unicef.org/serbia/media/6496/file/Istra%C5%BEivanje%20vi%C5%A1estrukih%20pokazatelja%202014.%20-%20rezime.pdf [HTTP]

12. MICS Srbija-Istraživanje višestrukih pokazatelja 2019 i Srbija-romska naselja. Istraživanje višestrukih pokazatelja 2019. [Internet]. [Citirano 12. mart 2024.]. Dostupno na: https://www.unicef.org/serbia/media/16726/file/MICS%206%20Multiple%20Indicator%20Cluster%20Survey%20for%202019.pdf [HTTP]

13. WHO. Global targets 2025. To improve maternal, infant and young child nutrition. [Internet]. Dostupno na: https://www.who.int/publications/i/item/WHO-NMH-NHD-14.2 [HTTP]

14. Jaafar S, Ho JJ, Lee K. Rooming-in for new mother and infant versus separate care for increasing the duration of breastfeeding. Cochrane Database of Systematic Reviews 2016, Issue 8. Art. No.: CD006641. DOI: 10.1002/14651858.CD006641.pub3 [CROSSREF]

15. Potgieter KL, Adams F. The influence of mother-infant skin-to-skin contact on bonding and touch. S. Afr. j. occup. ther.  2019  Aug. http://dx.doi. org/10.17159/2310-3833/2019/vol49n2a3. [CROSSREF]

16. Montenegro and Montenegro Roma Settlements Multiple Indicator Cluster Survey 2018 Survey Findings Report December 2019. [Internet]. Dostupno na: https://mics-surveys prod.s3.amazonaws.com/MICS6/Europe%20and%20Central%20Asia/Montenegro%20%28Roma%20Settlements%29/2018/ Survey%20findings/Montenegro%20%28National%20and%20Roma%20 Settlements%29%202018%20MICS%20SFR_v4_English.pdf [HTTP]

17. North Macedonia and North Macedonia Roma Settlements Multiple Indicator Cluster Surveys 2018-2019 Survey Findings Reports. May, 2020.  [Internet]. Dostupno na: https://mics-surveys-prod.s3.amazonaws.com/MICS6/Europe%20and%20Central%20Asia/North%20Macedonia%2C%20 Republic%20of%20%28Roma%20Settlements%29/2018-2019/Survey%20 findings/North%20Macedonia%20and%20North%20Macedonia%20 Roma%20Settlements%20MICS%202018-19%20SFR_English.pdf [HTTP]

18. Kosovo* (UNSCR 1244) Multiple Indicator Cluster Survey 2019–2020 and Roma, Ashkali and Egyptian Communities in Kosovo Multiple Indicator Cluster Survey 2019–2020 Survey Findings Report November, 2020. [Internet]. Dostupno na: https://mics-surveys-prod.s3.amazonaws.com/MICS6/Europe%20and%20Central%20Asia/Kosovo%20under%20UNSC%20 res.%201244%20%28Roma%2C%20Ashkali%2C%20and%20Egyptian%20 Communities%29/2019-2020/Survey%20findings/Kosovo%20%28UNSCR%201244%29%20%28National%20and%20Roma%2C%20Ashkali%20 and%20Egyptian%20Communities%29%202019-20%20MICS-SFR_English.pdfhttps://mics-surveys

19. Abdulghani N, Edvardsson K, Amir LH. Worldwide prevalence of mother-infant skin-to-skin contact after vaginal birth: A systematic review. PLoS One. 2018 Oct 31;13(10):e0205696. doi: 10.1371/journal.pone.0205696. [CROSSREF]

20. Ekholuenetale M, Barrow A, Benebo FO, Idebolo AF. Coverage and factors associated with mother and newborn skin-to-skin contact in Nigeria: a multilevel analysis. BMC Pregnancy Childbirth. 2021 Sep 4;21(1):603. doi: 10.1186/s12884-021-04079-8. [Internet]. / [CROSSREF]

21. Ekholuenetale M, Onikan A, Ekholuenetale C.E. Prevalence and determinants of mother and newborn skin-to-skin contact in The Gambia: a secondary data analysis. J. Egypt. Public. Health. Assoc. 95, 18 (2020). doi.org/10.1186/ s42506-020-00050-1. [CROSSREF]

22. Zanardo V, Pigozzo A, Wainer G, Marchesoni D, Gasparoni A, Di Fabio S, et al. Early lactation failure and formula adoption after elective caesarean delivery: cohort study. Archives of Disease in Childhood. 2013;98(1):F37–F41. doi: 10.1136/archdischild-2011-301218. [CROSSREF]

23. Guala A, Boscardini L, Visentin R, Angellotti P, Grugni L, Barbaglia M, et al. Skin-to-Skin Contact in Cesarean Birth and Duration of Breastfeeding: A Cohort Study. ScientificWorldJournal. 2017;2017:1940756. doi: 10.1155/2017/1940756. [CROSSREF]

24. Gouchon S, Gregori D, Picotto A, Patrucco G, Nangeroni M, Di Giulio P. Skinto-skin contact after cesarean delivery: an experimental study. Nurs Res. 2010 Mar-Apr;59(2):78-84. doi: 10.1097/NNR.0b013e3181d1a8bc. [CROSSREF]

25. Horozović V, Živković-Šulović M, Dukić D, Ljubičić M, Atanasijević D, Brcanski J, et al. Izveštaj o unapređenju kvaliteta rada u zdravstvenim ustanovama u Republici Srbiji 2018. godine. Pokazatelji kvaliteta rada odeljenja ginekologije i akušerstva u bolnicama, Srbija, 2018. (tabela 4, str. 142). [Internet]. Dostupno na: https://www.batut.org.rs/download/izvestaji/Izvestaj%20 kvalitet%202018.pdf

26. Lyellu HY, Hussein TH, Wandel M. Stray-Pedersen B, Mgongo M, Msuya SE. Prevalence and factors associated with early initiation of breastfeeding among women in Moshi municipal, northern Tanzania. BMC Pregnancy Childbirth 20, 285 (2020). https://doi.org/10.1186/s12884-020-02966-0. [CROSSREF]

27. Gebremeskel SG, Gebru TT, Gebrehiwot BG, Meles HN, Tafere BB, Gebreslassie GW, et al. Early initiation of breastfeeding and associated factors among mothers of aged less than 12 months children in rural eastern zone, Tigray, Ethiopia: cross-sectional study.  BMC Res Notes  12, 671 (2019). https://doi. org/10.1186/s13104-019-4718-x [CROSSREF]

28. Seidu AA, Ahinkorah BO, Agbaglo E, Dadzie LK, Tetteh JK, Ameyaw EK, et al. Determinants of early initiation of breastfeeding in Papua New Guinea: a population-based study using the 2016-2018 demographic and health survey data. Arch Public Health 78, 124 (2020). https://doi.org/10.1186/s13690-020-00506-y [CROSSREF]

29. World Health Organization. Implementation guidance: protecting, promoting and supporting breastfeeding in facilities providing maternity and newborn services – the revised Baby-friendly Hospital Initiative. Geneva: World Health Organization; 2018. [HTTP]

30. Crenshaw JT. Healthy Birth Practice #6: Keep Mother and Baby Together- It’s Best for Mother, Baby, and Breastfeeding. J Perinat Educ. 2014 Fall;23(4):211- 7. doi: 10.1891/1058-1243.23.4.211./ [CROSSREF]

31. Bigelow A, Power M, MacLellan-Peters J, Alex M, McDonald C. Effect of mother/infant skin-to-skin contact on postpartum depressive symptoms and maternal physiological stress.  JOGNN - Journal of Obstetric, Gynecologic, & Neonatal Nursing.  2012;41(3):369–382. doi:  10.1111/j.1552- 6909.2012.01396_1.x. [CROSSREF]

32. Hakala M, Kaakinen P, Kääriäinen M, Bloigu R, Hannula L, Elo S. Implementation of Step 7 of the Baby-Friendly Hospital Initiative (BFHI) in Finland: Rooming-in according to mothers and maternity-ward staff. Eur J Midwifery. 2018 Aug 23;2:9. doi: 10.18332/ejm/93771. [CROSSREF]

33. 2022 BFHI Status country Report Summary, Maite Herndez Aguilar BFHI Network. 2022. [Internet]. [Citirano 13. mart 2024.]. Dostupno na: https:// www.ihan.es/wp-content/uploads/2022-BFHI-Status-Country-Report-summary.pdf [HTTP]


© Sva prava zadržana. Lekarska komora Srbije.

Skoči na vrh