Skip to main content
  • Trg Nikole Pašića br. 7, sprat IV, 11000 Beograd
  • info@smj.rs

logo bez bolda opt

Pregledni rad

Velika vaskularna hirurgija kod gerijatrijske populacije: stratifikacija srčanog rizika

Velimir Perić1, Marija Stošić1, Dalibor Stojanović1, Jelena Lilić2, Nemanja Nikolić3, Lela Lazović1, Dimitrije Spasić1, Stefan Stojanović1, Milan Lazarević1,4
  • Univerzitetski Klinički centar Niš, Klinika za kardiohirurgiju, Niš, Srbija
  • Univerzitetski Klinički centar Niš, Klinika za anesteziju i intenzivnu terapiju, Niš, Srbija
  • Poliklinika Nikolić, Niš, Srbija
  • Univerzitet u Nišu, Medicinski fakultet, Niš, Srbija

SAŽETAK

Oslanjanje na hirurgiju, poboljšanje hirurške tehnike i perioperativni menadžment doveli su do dramatičnog povećanja učestalosti hirurških zahvata kod starije populacije. Prema Evropskom kardiološkom društvu i Evropskom udruženju anesteziologa i intenzivista, velika vaskularna hirurgija je definisana kao visokorizična, s obzirom na učestalost infarkta miokarda i srčanog zastoja, koji je veći od 5%. Starost je nezavisni prediktor infarkta miokarda i srčanog zastoja. Promene srčane funkcije su primarne promene koje se javljaju sa starenjem. Stratifikacija rizika predstavlja skup procedura koje uključuju identifikaciju hroničnih sistemskih bolesti, utvrđivanje njihove težine i stabilnosti, kao i utvrđivanje potrebe za daljom evaluacijom i/ili optimizacijom terapije u cilju smanjenja perioperativnog i postoperativnog mortaliteta i morbiditeta. Pored primene skora rizika, tačna stratifikacija rizika zahteva kombinovanu primenu i preoperativnih i postoperativnih biomarkera. Ideja integracije biomarkera sa sistemima bodovanja jeste da se otkriju oni pacijenti sa klinički nemanifestovanom bolešću, koji nose rizik od smrtnosti, a sistemom bodovanja ostaju neotkriveni. Biomarkeri, kao što su NT-proBNP i visoko osetljivi C-reaktivni protein, imaju najveći prediktivni uticaj u gerijatrijskoj vaskularnoj hirurgiji.


UVOD

Procenjuje se da će u narednih osam godina biti 72 miliona Amerikanaca starijih od 65 godina [1]. Oslanjanje na hirurgiju, poboljšanje hirurške tehnike i perioperativni menadžment doveli su do dramatičnog povećanja učestalosti hirurških zahvata kod starije populacije [2]. Prema Evropskom kardiološkom društvu (engl. European Society of Cardiology – ESC) i Evropskom udruženju anesteziologa i intenzivista (engl. European Society of Anaesthesiology and Intensive Care – ESAIC), velika vaskularna hirurgija je definisana kao visokorizična, s obzirom na učestalost infarkta miokarda i srčanog zastoja, koji je veći od 5% [3]. Kako je ateroskleroza generalizovan proces, manje od jedne desetine pacijenata pripremljenih za veliku vaskularnu hirurgiju ima intaktne koronarne krvne sudove [4].

PATOFIZIOLOŠKI ASPEKT SRČANOG RIZIKA

Visoka učestalost koronarne arterijske bolesti (KAD), ali i hemodinamskih, metaboličkih, i neuroendokrinih poremećaja, kao i temperaturnih oscilacija, te rizik od ishemijskog oštećenja vitalnih organa, predstavljaju deo perioperativnog toka i razlog su većeg mortaliteta i morbiditeta u velikoj vaskularnoj hirurgiji, u odnosu na druge nekardiohirurške procedure.

Starost je nezavisni prediktor infarkta miokarda i srčanog zastoja [5]. Promene srčane funkcije su primarne promene koje se javljaju sa starenjem. To uključuje sledeće: smanjenu kontraktilnost i popuštanje miokarda, povećani pritisak punjenja srca, nisku β-adrenergičku osetljivost, povećanu aktivnost simpatičkog autonomnog nervnog sistema i posledično povećanje perifernog vaskularnog otpora. Vaskularno starenje je stimulisano prisustvom primarnih kardiovaskularnih bolesti i stanja, kao što su hipertenzija i ateroskleroza. Gubitak funkcionalne organske rezerve i povezanost starenja sa hroničnim sistemskim oboljenjima, tzv. multimorbiditet, dobro su poznati faktori koji su u vezi sa perioperativnim i postoperativnim srčanim rizikom kod starijih osoba. Uticaj multimorbiditeta na progresiju gubitka funkcionalnog kapaciteta je značajno veći od očekivanih sumiranih individualnih uticaja [6]. Zbog visokog rizika od povećanog postoperativnog mortaliteta, predlaže se da se određeni hirurški zahvati proglase visokorizičnim kod pacijenata starijih od 65 godina, iako se takvim ne smatraju u opštoj populaciji [7]. Kombinovanjem svih rizika koje nose i velika vaskularna hirurgija i starije životno doba, dobija se podgrupa pacijenata sa izuzetnim srčanim rizikom.

MODELI STRATIFIKACIJE RIZIKA

Stratifikacija rizika predstavlja skup procedura koje uključuju identifikaciju hroničnih sistemskih bolesti, utvrđivanje njihove težine, stabilnosti, te utvrđivanje potrebe za daljom evaluacijom i/ili optimizacijom terapije, u cilju smanjenja perioperativnog i postoperativnog mortaliteta i morbiditeta.

Nedostatak univerzalne definicije za velike neželjene srčane događaje (engl. MACE - major adverse cardiac events), razlike u testovima biomarkera visoke osetljivosti, promena načina na koji se određene kardiovaskularne komplikacije definišu u skorovima rizika, pojava velikog broja modela stratifikacije rizika koji nisu testirani u ovoj specifičnoj grupi, predstavljaju neke od glavnih prepreka u poređenju rezultata među studijama [8].

Modeli stratifikacije rizika mogu biti specifični za vrstu operacije (Vascular Physiological and Operative Severity Score for the Enumeration of Mortality and Morbidity -V-POSSUM ili Geriatric Sensitive Cardiac Risk Index – GSCRI), (Slika 1, Slika 2), ili nespecifični i široko korišćeni za nekardiohirurške procedure (Revised Cardiac Risk Index – RCRI), (Slika 3), [8],[9],[10],[11],[13].

Slika 1. Geriatric Sensitive Cardiac Risk Index (GSCRI) [<a href=9]" width="1883" height="720">

Slika 1. Geriatric Sensitive Cardiac Risk Index (GSCRI) [9]

Slika 2. Vascular Physiological and Operative Severity Score for the Enumeration of Mortality and Morbidity (V-POSSUM) [<a href=10]" width="1884" height="762">

Slika 2. Vascular Physiological and Operative Severity Score for the Enumeration of Mortality and Morbidity (V-POSSUM) [10]

Slika 3. Revised Cardiac Risk Index (RCRI) [<a href=11]" width="1890" height="870">

Slika 3. Revised Cardiac Risk Index (RCRI) [11]

Neki modeli su dizajnirani da otkriju mali broj komplikacija, što ograničava njihovu primenu u svakodnevnoj kliničkoj praksi. Takav je Gupta MICAMyocardial Infarction or Cardiac Arrest (Slika 4) skor, koji se široko koristi za nekardiohirurške procedure, ali je dizajniran da prati samo dve kardiovaskularne komplikacije – infarkt miokarda (engl. myocardial infarction – MI) i srčani zastoj (engl. cardiac arrest – CA), za koje se pokazalo da nisu prve dve najčešće komplikacije u gerijatrijskoj vaskularnoj hirurgiji, tokom šestomesečnog praćenja [8],[12].

Slika 4. Gupta MICA (Myocardial Infarction or Cardiac Arrest) skor [<a href=12]" width="1882" height="756">

Slika 4. Gupta MICA (Myocardial Infarction or Cardiac Arrest) skor [12]

Skor Američkog društva anesteziologa (engl. American Society of Anesthesiology (ASA) score) i sistem klasifikacije Njujorškog udruženja kardiologa (engl. New York Heart Association – NYHA) predstavljaju neke od pouzdanih kliničkih alata u proceni anesteziološkog rizika i težine srčane insuficijencije, i nezavisni su prediktori za MICA-e, tokom prvih šest meseci nakon gerijatrijske vaskularne hirurgije [14]. Ova prediktivna vrednost ASA skora se manifestuje i u nekardiohirurškim procedurama i jedan je od razloga njene primene u definisanju nekog od modela rizika (Gupta MICA, GSCRI). U gerijatrijskoj vaskularnoj hirurgiji, daleko najčešća kardiološka komplikacija je dekompenzacija srčane insuficijencije, koja čini dve trećine svih velikih neželjenih kardiovaskularnih događaja. Po našem mišljenju, glavni faktor bolje prediktivne vrednosti GSCRI i RCRI skora, u odnosu na Gupta MICA skor, jeste to da ova dva skora uključuju podatke o istoriji srčane insuficijencije. Shodno tome, niska ejekciona frakcija i NYHA klasa su povezani sa svim MACE događajima tokom prvih šest meseci nakon vaskularne hirurgije, kod starijih pacijenata [8].

BIOMARKERI

Pored primene skora rizika, tačna stratifikacija rizika zahteva kombinovanu primenu i preoperativnih i postoperativnih biomarkera. Razlozi za to leže u nemogućnosti bilo kog jedinstvenog skora rizika da pređe vrednost od 0,8 površine ispod krive (engl. AUC – area under the curve) u c-statistici i sposobnosti biomarkera da otkriju većinu patofizioloških mehanizama koji su u osnovi kardiovaskularnih komplikacija, kao što su stretch i stress miokarda, inflamacija, aktivacija trombocita, ishemija, nestabilnost ili ruptura plaka, te neurohormonska aktivacija [15].

Nepredvidljivost, koja je generalno povezana sa velikom vaskularnom hirurgijom, u smislu obimnosti hirurške procedure, njenog trajanja, stepena krvarenja i perioperativne hemodinamske nestabilnosti, može se izbeći primenom postoperativne detekcije biomarkera [16].

Suština integracije biomarkera sa sistemima bodovanja jeste da se otkriju oni pacijenti sa klinički nemanifestovanom bolešću, koji nose rizik od smrtnosti, a sistemom bodovanja ostaju neotkriveni. Primeri za to su N-terminalni fragment pro-moždanog natriuretičkog peptida (engl. N-terminal pro b-type natriuretic peptide – NT-proBNP) i visoko osetljivi troponin test, koji povećavaju broj pacijenata koji će biti reklasifikovani kao visokorizični, u nesrčanoj hirurgiji [3],[17]. Međutim, NT-proBNP i visoko osetljivi C-reaktivni protein (high-sensitivity C-reactive protein – hs-CRP) imaju najveći prediktivni uticaj u gerijatrijskoj vaskularnoj hirurgiji [8]. Biomarker NT-proBNP, ne samo da otkriva ishemiju miokarda, već i čitav niz morfoloških i funkcionalnih poremećaja leve pretkomore (dilatacija, fibrilacija) i leve komore (uvećanje mase miokarda, sistolna/dijastolna disfunkcija). Glavni razlog za superiornost ova dva biomarkera je bolja korelacija sa stepenom inflamacije, uzimajući u obzir sledeće činjenice:

Inflamacija igra ključnu ulogu u progresiji srčane insuficijencije, posebno kod srčane insuficijencije sa očuvanom ejekcionom frakcijom (engl. heart failure with preserved ejection fraction – HFpEF), koju gotovo isključivo nalazimo kod starijih osoba, posebno starijih žena, kod kojih je 90% novih slučajeva srčane insuficijencije upravo HFpEF [18],[19];

Zapaljenje endotela je ključni faktor u nastanku rupture aterosklerotskog plaka, a stepen stenoze nije povezan sa lokacijom perioperativnog infarkta;

NT-proBNP i hs-CRP su povezani sa drugim inflamatornim biomarkerima, kao što su

IL-6 i pojava srčane insuficijencije kod starijih muškaraca [20],[21].

ZAKLJUČAK

Velika vaskularna hirurgija nosi izuzetan rizik od velikih neželjenih kardiovaskularnih događaja, u prvom redu od pogoršanja postojeće srčane slabosti. Predikcija pojave svih kardiovaskularnih komplikacija, kao i kardiovaskularnog mortaliteta, predstavlja proces koji nosi brojne izazove. Najveću šansu za uspeh nekog prediktivnog sistema imaju kombinacije modela već stratifikovanih prema riziku i biomarkera, čiji je prediktivni potencijal proveren kod vaskularnih i/ili gerijatrijskih pacijenata.

  • Sukob interesa:
    Nije prijavljen.

Informacije

Volumen 3 Broj 4

Decembar 2022

Strane 455-461

  • Ključne reči:
    vaskularna hirurgija, biomarker, gerijatrija, procena rizika
  • Primljen:
    01 Novembar 2022
  • Revidiran:
    09 Novembar 2022
  • Prihvaćen:
    15 Novembar 2022
  • Objavljen online:
    25 Decembar 2022
  • DOI:
  • Kako citirati ovaj članak:
    Perić V, Stošić M, Stojanović D, Lilić J, Nikolić N, Lazović L, et al. Major vascular surgery in the geriatric population: Cardiac risk stratification. Serbian Journal of the Medical Chamber. 2022;3(4):455-61. doi: 10.5937/smclk3-40930
Autor za korespodenciju

Velimir Perić
Klinika za kardiohirurgiju, Univerzitetski Klinički centar Niš
Bulevar dr Zorana Đinđića 48, 18000 Niš, Srbija
Elektronska adresa: Ova adresa e-pošte je zaštićena od spambotova. Omogućite JavaScript u vašem brauzeru da biste je videli.


  • 1. Vincent GK, Velkoff VA. The Next Four Decades: The Older Population in the United States: 2010 to 2050. Washington, DC: US Department of Commerce, Economics and Statistics Administration, US Census Bureau; 2010. [HTTP]

    2. Mangano DT. Perioperative medicine: NHLBI working group deliberations and recommendations. J Cardiothorac Vasc Anesth. 2004 Feb;18(1):1-6. doi: 10.1053/j.jvca.2003.10.002. [CROSSREF]

    3. Kristensen SD, Knuuti J, Saraste A, Anker S, Bøtker HE, De Hert S, et al.; Authors/Task Force Members. 2014 ESC/ESA Guidelines on non-cardiac surgery: cardiovascular assessment and management: The Joint Task Force on non-cardiac surgery: cardiovascular assessment and management of the European Society of Cardiology (ESC) and the European Society of Anaesthesiology (ESA). Eur J Anaesthesiol. 2014 Oct;31(10):517-73. doi: 10.1097/EJA.0000000000000150. [CROSSREF]

    4. Hertzer NR, Beven EG, Young JR, O'Hara PJ, Ruschhaupt WF 3rd, Graor RA, et al. Coronary artery disease in peripheral vascular patients. A classification of 1000 coronary angiograms and results of surgical management. Ann Surg. 1984 Feb;199(2):223-33. doi: 10.1097/00000658-198402000-00016. [CROSSREF]

    5. Priebe HJ. The aged cardiovascular risk patient. Br J Anaesth [Internet]. 2000;85(5):763-78. Dostupno na: http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11094595 [HTTP]

    6. Marengoni A, Angleman S, Melis R, Mangialasche F, Karp A, Garmen A, et al. Aging with multimorbidity: a systematic review of the literature. Ageing Res Rev. 2011 Sep;10(4):430-9. doi: 10.1016/j.arr.2011.03.003. [CROSSREF]

    7. Schwarze ML, Barnato AE, Rathouz PJ, Zhao Q, Neuman HB, Winslow ER, et al. Development of a list of high-risk operations for patients 65 years and older. JAMA Surg. 2015 Apr;150(4):325-31. doi: 10.1001/jamasurg.2014.1819. [CROSSREF]

    8. Perić VS, Golubović MD, Lazarević MV, Kostić TL, Stokanović DS, Đorđević MN, et al. Predictive potential of biomarkers and risk scores for major adverse cardiac events in elderly patients undergoing major elective vascular surgery. Rev Cardiovasc Med. 2021 Sep 24;22(3):1053-1062. doi: 10.31083/j.rcm2203115. [CROSSREF]

    9. QxMD. Geriatric-Sensitive Perioperative Cardiac Risk Index| GSCRI: Estimate risk of perioperative myocardial infarction or cardiac arrest in patients over 65. [Internet]. 2015. Dostupno na: https://qxmd.com/calculate/calculator_448/geriatric-sensitive-perioperative-cardiac-risk-index-gscri. [HTTP]

    10. Prytherch DR, Ridler BM, Beard JD, Earnshaw JJ. A model for national outcome audit in vascular surgery. [Internet]. Eur J Vasc Endovasc Surg 2001; 21(6):477- 83. Dostupno na: http://www.riskprediction.org.uk/disclaimer.php. [HTTP]

    11. Goldman L. Revised Cardiac Risk Index for Pre-Operative Risk: Estimates risk of cardiac complications after noncardiac surgery. [Internet]. 2019. Dostupno na: https://www.mdcalc.com/revised-cardiac-risk-index-pre-operative-risk. [HTTP]

    12. Gupta KP. Gupta Perioperative Risk for Myocardial Infarction or Cardiac Arrest (MICA): Predicts risk of MI or cardiac arrest after surgery. [Internet]. 2018. Dostupno na: https://www.mdcalc.com/gupta-perioperative-risk-myocardial-infarction-cardiac-arrest-mica. [HTTP]

    13. Golubović M, Perić V, Lazarević M, Jovanović N, Marjanović V, Stošic B, et al. Estimation of postoperative cardiac complications with V-POSSUM model in patients prepared for major elective vascular surgery. Acta Medica Medianae 2019;58(1):39-43. doi:10.5633/amm.2019.0107. [CROSSREF]

    14. Perić V, Golubović M, Lazarević M, Kostić T, Stokanović D, Djordjević M, et al. Correlation of clinical and demographic factors with occurrence of myocardial infarction and cardiac arrest in older patients after major elective vascular surgery. Acta Medica Medianae. 2022;61(3):14-9. doi:10.5633/amm.2022.0302.

    15. Golubovic M, Peric V, Stanojevic D, Lazarevic M, Jovanovic N, Ilic N, et al. Potential New Approaches in Predicting Adverse Cardiac Events One Month after Major Vascular Surgery. Med Princ Pract. 2019;28(1):63-69. doi: 10.1159/000495079. [CROSSREF]

    16. Biccard BM, Rodseth RN. Utility of clinical risk predictors for preoperative cardiovascular risk prediction. Br J Anaesth. 2011 Aug;107(2):133-43. doi: 10.1093/bja/aer194. [CROSSREF]

    17. Golubovic M, Stanojevic D, Lazarevic M, Peric V, Kostic T, Djordjevic M, et al. A Risk Stratification Model for Cardiovascular Complications during the 3-Month Period after Major Elective Vascular Surgery. Biomed Res Int. 2018 Sep 9;2018:4381527. doi: 10.1155/2018/4381527. [CROSSREF]

    18. Gottdiener JS, Arnold AM, Aurigemma GP, Polak JF, Tracy RP, Kitzman DW, et al. Predictors of congestive heart failure in the elderly: the Cardiovascular Health Study. J Am Coll Cardiol. 2000 May;35(6):1628-37. doi: 10.1016/s0735- 1097(00)00582-9. [CROSSREF]

    19. Riehle C, Bauersachs J. Key inflammatory mechanisms underlying heart failure. Herz. 2019 Apr;44(2):96-106. doi: 10.1007/s00059-019-4785-8. [CROSSREF]

    20. Bauer SM, Cayne NS, Veith FJ. New developments in the preoperative evaluation and perioperative management of coronary artery disease in patients undergoing vascular surgery. J Vasc Surg. 2010 Jan;51(1):242-51. doi: 10.1016/j.jvs.2009.08.087. [CROSSREF]

    21. McKechnie DG, Papacosta AO, Lennon LT, Welsh P, Whincup PH, Wannamethee SG. Inflammatory markers and incident heart failure in older men: the role of NT-proBNP. Biomark Med. 2021 Apr;15(6):413-425. doi: 10.2217/bmm2020-0669. [CROSSREF]


LITERATURA

1. Vincent GK, Velkoff VA. The Next Four Decades: The Older Population in the United States: 2010 to 2050. Washington, DC: US Department of Commerce, Economics and Statistics Administration, US Census Bureau; 2010. [HTTP]

2. Mangano DT. Perioperative medicine: NHLBI working group deliberations and recommendations. J Cardiothorac Vasc Anesth. 2004 Feb;18(1):1-6. doi: 10.1053/j.jvca.2003.10.002. [CROSSREF]

3. Kristensen SD, Knuuti J, Saraste A, Anker S, Bøtker HE, De Hert S, et al.; Authors/Task Force Members. 2014 ESC/ESA Guidelines on non-cardiac surgery: cardiovascular assessment and management: The Joint Task Force on non-cardiac surgery: cardiovascular assessment and management of the European Society of Cardiology (ESC) and the European Society of Anaesthesiology (ESA). Eur J Anaesthesiol. 2014 Oct;31(10):517-73. doi: 10.1097/EJA.0000000000000150. [CROSSREF]

4. Hertzer NR, Beven EG, Young JR, O'Hara PJ, Ruschhaupt WF 3rd, Graor RA, et al. Coronary artery disease in peripheral vascular patients. A classification of 1000 coronary angiograms and results of surgical management. Ann Surg. 1984 Feb;199(2):223-33. doi: 10.1097/00000658-198402000-00016. [CROSSREF]

5. Priebe HJ. The aged cardiovascular risk patient. Br J Anaesth [Internet]. 2000;85(5):763-78. Dostupno na: http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11094595 [HTTP]

6. Marengoni A, Angleman S, Melis R, Mangialasche F, Karp A, Garmen A, et al. Aging with multimorbidity: a systematic review of the literature. Ageing Res Rev. 2011 Sep;10(4):430-9. doi: 10.1016/j.arr.2011.03.003. [CROSSREF]

7. Schwarze ML, Barnato AE, Rathouz PJ, Zhao Q, Neuman HB, Winslow ER, et al. Development of a list of high-risk operations for patients 65 years and older. JAMA Surg. 2015 Apr;150(4):325-31. doi: 10.1001/jamasurg.2014.1819. [CROSSREF]

8. Perić VS, Golubović MD, Lazarević MV, Kostić TL, Stokanović DS, Đorđević MN, et al. Predictive potential of biomarkers and risk scores for major adverse cardiac events in elderly patients undergoing major elective vascular surgery. Rev Cardiovasc Med. 2021 Sep 24;22(3):1053-1062. doi: 10.31083/j.rcm2203115. [CROSSREF]

9. QxMD. Geriatric-Sensitive Perioperative Cardiac Risk Index| GSCRI: Estimate risk of perioperative myocardial infarction or cardiac arrest in patients over 65. [Internet]. 2015. Dostupno na: https://qxmd.com/calculate/calculator_448/geriatric-sensitive-perioperative-cardiac-risk-index-gscri. [HTTP]

10. Prytherch DR, Ridler BM, Beard JD, Earnshaw JJ. A model for national outcome audit in vascular surgery. [Internet]. Eur J Vasc Endovasc Surg 2001; 21(6):477- 83. Dostupno na: http://www.riskprediction.org.uk/disclaimer.php. [HTTP]

11. Goldman L. Revised Cardiac Risk Index for Pre-Operative Risk: Estimates risk of cardiac complications after noncardiac surgery. [Internet]. 2019. Dostupno na: https://www.mdcalc.com/revised-cardiac-risk-index-pre-operative-risk. [HTTP]

12. Gupta KP. Gupta Perioperative Risk for Myocardial Infarction or Cardiac Arrest (MICA): Predicts risk of MI or cardiac arrest after surgery. [Internet]. 2018. Dostupno na: https://www.mdcalc.com/gupta-perioperative-risk-myocardial-infarction-cardiac-arrest-mica. [HTTP]

13. Golubović M, Perić V, Lazarević M, Jovanović N, Marjanović V, Stošic B, et al. Estimation of postoperative cardiac complications with V-POSSUM model in patients prepared for major elective vascular surgery. Acta Medica Medianae 2019;58(1):39-43. doi:10.5633/amm.2019.0107. [CROSSREF]

14. Perić V, Golubović M, Lazarević M, Kostić T, Stokanović D, Djordjević M, et al. Correlation of clinical and demographic factors with occurrence of myocardial infarction and cardiac arrest in older patients after major elective vascular surgery. Acta Medica Medianae. 2022;61(3):14-9. doi:10.5633/amm.2022.0302.

15. Golubovic M, Peric V, Stanojevic D, Lazarevic M, Jovanovic N, Ilic N, et al. Potential New Approaches in Predicting Adverse Cardiac Events One Month after Major Vascular Surgery. Med Princ Pract. 2019;28(1):63-69. doi: 10.1159/000495079. [CROSSREF]

16. Biccard BM, Rodseth RN. Utility of clinical risk predictors for preoperative cardiovascular risk prediction. Br J Anaesth. 2011 Aug;107(2):133-43. doi: 10.1093/bja/aer194. [CROSSREF]

17. Golubovic M, Stanojevic D, Lazarevic M, Peric V, Kostic T, Djordjevic M, et al. A Risk Stratification Model for Cardiovascular Complications during the 3-Month Period after Major Elective Vascular Surgery. Biomed Res Int. 2018 Sep 9;2018:4381527. doi: 10.1155/2018/4381527. [CROSSREF]

18. Gottdiener JS, Arnold AM, Aurigemma GP, Polak JF, Tracy RP, Kitzman DW, et al. Predictors of congestive heart failure in the elderly: the Cardiovascular Health Study. J Am Coll Cardiol. 2000 May;35(6):1628-37. doi: 10.1016/s0735- 1097(00)00582-9. [CROSSREF]

19. Riehle C, Bauersachs J. Key inflammatory mechanisms underlying heart failure. Herz. 2019 Apr;44(2):96-106. doi: 10.1007/s00059-019-4785-8. [CROSSREF]

20. Bauer SM, Cayne NS, Veith FJ. New developments in the preoperative evaluation and perioperative management of coronary artery disease in patients undergoing vascular surgery. J Vasc Surg. 2010 Jan;51(1):242-51. doi: 10.1016/j.jvs.2009.08.087. [CROSSREF]

21. McKechnie DG, Papacosta AO, Lennon LT, Welsh P, Whincup PH, Wannamethee SG. Inflammatory markers and incident heart failure in older men: the role of NT-proBNP. Biomark Med. 2021 Apr;15(6):413-425. doi: 10.2217/bmm2020-0669. [CROSSREF]

1. Vincent GK, Velkoff VA. The Next Four Decades: The Older Population in the United States: 2010 to 2050. Washington, DC: US Department of Commerce, Economics and Statistics Administration, US Census Bureau; 2010. [HTTP]

2. Mangano DT. Perioperative medicine: NHLBI working group deliberations and recommendations. J Cardiothorac Vasc Anesth. 2004 Feb;18(1):1-6. doi: 10.1053/j.jvca.2003.10.002. [CROSSREF]

3. Kristensen SD, Knuuti J, Saraste A, Anker S, Bøtker HE, De Hert S, et al.; Authors/Task Force Members. 2014 ESC/ESA Guidelines on non-cardiac surgery: cardiovascular assessment and management: The Joint Task Force on non-cardiac surgery: cardiovascular assessment and management of the European Society of Cardiology (ESC) and the European Society of Anaesthesiology (ESA). Eur J Anaesthesiol. 2014 Oct;31(10):517-73. doi: 10.1097/EJA.0000000000000150. [CROSSREF]

4. Hertzer NR, Beven EG, Young JR, O'Hara PJ, Ruschhaupt WF 3rd, Graor RA, et al. Coronary artery disease in peripheral vascular patients. A classification of 1000 coronary angiograms and results of surgical management. Ann Surg. 1984 Feb;199(2):223-33. doi: 10.1097/00000658-198402000-00016. [CROSSREF]

5. Priebe HJ. The aged cardiovascular risk patient. Br J Anaesth [Internet]. 2000;85(5):763-78. Dostupno na: http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11094595 [HTTP]

6. Marengoni A, Angleman S, Melis R, Mangialasche F, Karp A, Garmen A, et al. Aging with multimorbidity: a systematic review of the literature. Ageing Res Rev. 2011 Sep;10(4):430-9. doi: 10.1016/j.arr.2011.03.003. [CROSSREF]

7. Schwarze ML, Barnato AE, Rathouz PJ, Zhao Q, Neuman HB, Winslow ER, et al. Development of a list of high-risk operations for patients 65 years and older. JAMA Surg. 2015 Apr;150(4):325-31. doi: 10.1001/jamasurg.2014.1819. [CROSSREF]

8. Perić VS, Golubović MD, Lazarević MV, Kostić TL, Stokanović DS, Đorđević MN, et al. Predictive potential of biomarkers and risk scores for major adverse cardiac events in elderly patients undergoing major elective vascular surgery. Rev Cardiovasc Med. 2021 Sep 24;22(3):1053-1062. doi: 10.31083/j.rcm2203115. [CROSSREF]

9. QxMD. Geriatric-Sensitive Perioperative Cardiac Risk Index| GSCRI: Estimate risk of perioperative myocardial infarction or cardiac arrest in patients over 65. [Internet]. 2015. Dostupno na: https://qxmd.com/calculate/calculator_448/geriatric-sensitive-perioperative-cardiac-risk-index-gscri. [HTTP]

10. Prytherch DR, Ridler BM, Beard JD, Earnshaw JJ. A model for national outcome audit in vascular surgery. [Internet]. Eur J Vasc Endovasc Surg 2001; 21(6):477- 83. Dostupno na: http://www.riskprediction.org.uk/disclaimer.php. [HTTP]

11. Goldman L. Revised Cardiac Risk Index for Pre-Operative Risk: Estimates risk of cardiac complications after noncardiac surgery. [Internet]. 2019. Dostupno na: https://www.mdcalc.com/revised-cardiac-risk-index-pre-operative-risk. [HTTP]

12. Gupta KP. Gupta Perioperative Risk for Myocardial Infarction or Cardiac Arrest (MICA): Predicts risk of MI or cardiac arrest after surgery. [Internet]. 2018. Dostupno na: https://www.mdcalc.com/gupta-perioperative-risk-myocardial-infarction-cardiac-arrest-mica. [HTTP]

13. Golubović M, Perić V, Lazarević M, Jovanović N, Marjanović V, Stošic B, et al. Estimation of postoperative cardiac complications with V-POSSUM model in patients prepared for major elective vascular surgery. Acta Medica Medianae 2019;58(1):39-43. doi:10.5633/amm.2019.0107. [CROSSREF]

14. Perić V, Golubović M, Lazarević M, Kostić T, Stokanović D, Djordjević M, et al. Correlation of clinical and demographic factors with occurrence of myocardial infarction and cardiac arrest in older patients after major elective vascular surgery. Acta Medica Medianae. 2022;61(3):14-9. doi:10.5633/amm.2022.0302.

15. Golubovic M, Peric V, Stanojevic D, Lazarevic M, Jovanovic N, Ilic N, et al. Potential New Approaches in Predicting Adverse Cardiac Events One Month after Major Vascular Surgery. Med Princ Pract. 2019;28(1):63-69. doi: 10.1159/000495079. [CROSSREF]

16. Biccard BM, Rodseth RN. Utility of clinical risk predictors for preoperative cardiovascular risk prediction. Br J Anaesth. 2011 Aug;107(2):133-43. doi: 10.1093/bja/aer194. [CROSSREF]

17. Golubovic M, Stanojevic D, Lazarevic M, Peric V, Kostic T, Djordjevic M, et al. A Risk Stratification Model for Cardiovascular Complications during the 3-Month Period after Major Elective Vascular Surgery. Biomed Res Int. 2018 Sep 9;2018:4381527. doi: 10.1155/2018/4381527. [CROSSREF]

18. Gottdiener JS, Arnold AM, Aurigemma GP, Polak JF, Tracy RP, Kitzman DW, et al. Predictors of congestive heart failure in the elderly: the Cardiovascular Health Study. J Am Coll Cardiol. 2000 May;35(6):1628-37. doi: 10.1016/s0735- 1097(00)00582-9. [CROSSREF]

19. Riehle C, Bauersachs J. Key inflammatory mechanisms underlying heart failure. Herz. 2019 Apr;44(2):96-106. doi: 10.1007/s00059-019-4785-8. [CROSSREF]

20. Bauer SM, Cayne NS, Veith FJ. New developments in the preoperative evaluation and perioperative management of coronary artery disease in patients undergoing vascular surgery. J Vasc Surg. 2010 Jan;51(1):242-51. doi: 10.1016/j.jvs.2009.08.087. [CROSSREF]

21. McKechnie DG, Papacosta AO, Lennon LT, Welsh P, Whincup PH, Wannamethee SG. Inflammatory markers and incident heart failure in older men: the role of NT-proBNP. Biomark Med. 2021 Apr;15(6):413-425. doi: 10.2217/bmm2020-0669. [CROSSREF]


© Sva prava zadržana. Lekarska komora Srbije.

Skoči na vrh