Pregledni rad

Uticaj tajminga operacije preloma kuka na krajnji ishod lečenja

Uroš Dabetić1, Jovana Grupković1, Slaviša Zagorac1,2, Marko Simić1, Goran Tulić1,2
  • Univerzitetski klinički centra Srbije, Klinika za ortopedsku hirurgiju i traumatologiju, Beograd, Srbija
  • Univerzitet u Beogradu, Medicinski fakultet, Beograd, Srbija

SAŽETAK

Uvod: Incidencija preloma kuka pokazuje trend porasta na globalnom nivou, zahvaljujući sve dužem životnom veku. Procenjeno je da će do 2050. godine dostići broj od 6,26 miliona slučajeva godišnje. Cilj našeg preglednog rada jeste analiza dostupne literature o vezi između tajminga operacije preloma kuka i njegovog uticaja na morbiditet i mortalitet.

Rezultati: Preko 85% pacijenata koji zadobiju prelom kuka su lica starija od 65 godina sa postojećim komorbiditetima. I sa adekvatnim i optimalnim lečenjem, godine i komorbiditeti ih predisponiraju za lošiju prognozu i veći morbiditet i mortalitet, u odnosu na opštu populaciju. Zvanični stav AAOS-a je da pacijenti operisani unutar 48 h od prijema u bolnicu imaju bolji ishod lečenja. Razloge za odlaganje operativnog lečenja možemo podeliti u medicinske i nemedicinske. Veliki broj objavljenih studija podržava stav da pacijenti koji su operisani 24 h unutar prijema imaju bolji ishod u pogledu razvoja komplikacija i mortaliteta (nakon 30 dana i nakon godinu dana) nego pacijenti koji su operisani kasnije. Sa druge strane, nekoliko retrospektivnih studija i meta-analiza pokazalo je da nema značajne razlike u mortalitetu između pacijenata operisanih 24 h, 36 h i 48 h nakon prijema. Ipak, u navedenim studijama je operativno lečenje u roku od 4 dana od prijema u bolnicu identifikovano kao najznačajniji faktor koji korelira sa smanjenim mortalitetom.

Zaključak: Pacijente sa prelomom kuka trebalo bi operisati unutar 24 h od prijema u bolnicu, ukoliko nemaju akutno medicinsko stanje koje onemogućava operaciju. Ukoliko postoji medicinsko stanje koje može biti korigovano, ta granica se podiže na 48 h, ali vreme čekanja na operativno lečenje ne bi trebalo da bude duže od 4 dana.


UVOD

Incidencija preloma kuka pokazuje trend porasta na globalnom nivou, zahvaljujući sve dužem životnom veku. Procenjeno je da će do 2050. godine dostići broj od 6,26 miliona slučajeva godišnje, što je ogroman porast u odnosu na 1,6 miliona slučajeva godišnje, zabeležen 1990. godine [1]. Procenjeno je da je mortalitet u prvih godinu dana od preloma kuka do 58% [2].

Veza između tajminga operacije i morbiditeta i mortaliteta ostaje donekle kontroverzna. Nedostatak zvaničnih protokola i preporuka predstavlja prepreku u formiranju uniformnog stava o adekvatnom vremenu između prijema pacijenta na bolničko lečenje i sprovođenja operativnog zahvata.

Perioperativna evaluacija stanja pacijenta, kao i dostupnost operacione sale, jesu najčešći razlozi za odlaganje operacije [3]. Pacijenti sa prelomom kuka su zbog samog preloma i prolongirane nepokretnosti pod povišenim rizikom za razvoj tromboembolijskih komplikacija, urinarne infekcije, pneumonije i dekubitalnih rana [4]. Dostupne studije imaju oprečne rezultate, te trauma centri širom sveta sastavljaju interne protokole o lečenju pacijenata sa prelomima kuka.

Cilj našeg preglednog rada jeste analiza dostupne literature o vezi između tajminga operacije preloma kuka i njegovog uticaja na morbiditet i mortalitet.

KOMPLIKACIJE PRELOMA KUKA

Preko 85% pacijenata koji zadobiju prelom kuka su lica starija od 65 godina sa postojećim komorbiditetima [5]. I sa adekvatnim i optimalnim lečenjem, godine i komorbiditeti ih predisponiraju za lošiju prognozu i veći morbiditet i mortalitet, u odnosu na opštu populaciju.

ASA klasifikacija (American Society of Anesthesiologists Physical Status Classification System) se smatra dobrim sredstvom za procenu perioperativnog rizika [6]. Jedna studija je pokazala da su pacijenti sa ASA 3 skorom imali 3,78 puta veći rizik da razviju perioperativne komplikacije, u odnosu na pacijente sa ASA 2 skorom, dok su pacijenti sa ASA 4 skorom imali 7,39 puta veći rizik od komplikacija u odnosu na pacijente sa ASA 2 skorom [7].

Najčešće perioperativne komplikacije preloma kuka su:

  1. Kognitivni i neurološki poremećaji (10%, uglavnom pacijenti stariji od 65 godina, postoperativni delirijum)
  2. Kardiopulmonalna dešavanja (infarkt miokarda – IM; duboka venska tromboza – DVT; plućna tromboembolija – PTE; pneumonija)
  3. Gastrointestinalni poremećaji (dispepsija, konstipacija)
  4. Urogenitalne komplikacije (retencija urina, urinarna infekcija – faktor rizika za razvoj delirijuma)
  5. Hematološke komplikacije (anemija)
  6. Elektrolitni i metabolički disbalans
  7. Dekubitalne rane [4].

Kod pacijenata sa višim ASA skorom i pacijenata lečenih konzervativno, studije su pokazale povišen mortalitet, godinu dana nakon povrede/operacije [8],[9],[10]. Takođe, jedna studija je pokazala da, kod medicinski nestabilnih pacijenata, odlaganje operativnog lečenja nije smanjilo mortalitet u odnosu na pacijente operisane unutar 4 dana od prijema.

ODLAGANJE OPERATIVNOG LEČENJA I MORTALITET

Zvaničan stav Američke akademije ortopedskih hirurga (American Academy of Orthopaedic Surgeons – AAOS) jeste da pacijenti operisani unutar 48 h od prijema u bolnicu imaju bolji ishod lečenja [11]. Razloge za odlaganje operativnog lečenja možemo podeliti u medicinske i nemedicinske.

U nemedicinske razloge odlaganja operacije spada nedostupnost operacione sale ili dežurnog ortopedskog hirurga, nedostupnost adekvatnog implantacionog materijala, kao i nepostojanje odeljenja ortopedske hirurgije i traumatologije u pojedinim bolnicama [12]. U tim slučajevima, pacijent, koji je sa medicinske strane spreman za operaciju, mora da čeka da se obezbedi operaciona sala, ortopedski hirurg, implantacioni materijal ili čak da se organizuje transport u drugu bolnicu koja poseduje službu ortopedske hirurgije i traumatologije. Sve navedeno može odložiti operaciju više od jednog dana, a studije pokazuju da i kod pacijenata koji su spremni za operaciju, bez medicinskih stanja koja zahtevaju hitnu korekciju, čekanje duže od 4 dana od prijema u bolnicu i posledična nepokretnost mogu dovesti do teških posledica i porasta mortaliteta [13].

U svojoj studiji, Šin i saradnici su pokazali da pacijente koji su primljeni u bolnice sa manje resursa očekuje duže vreme čekanja od prijema do operacije, zbog nemedicinskih razloga, te da izloženost prolongiranoj imobilizaciji i inflamatornim stanjima može dovesti do fatalnih posledica po pacijenta [12].

U medicinske razloge odlaganja operacije spada preoperativna priprema pacijenta, odnosno stabilizacija pacijenta [14].

Veliki broj objavljenih studija podržava stav da pacijenti koji su operisani 24 h unutar prijema imaju bolji ishod u pogledu razvoja komplikacija i mortaliteta (nakon 30 dana i nakon godinu dana) nego pacijenti koji su operisani kasnije [9],[15],[16],[17],[18],[19],[20]. U jednoj studiji je navedeno da je pacijentima koji su imali akutno me dicinsko stanje koje može biti brzo korigovano, bilo opravdano produžiti čekanje na operaciju do 48 h nakon prijema, ali da pacijentima sa hroničnim stanjima koja nisu mogla biti korigovana unutar 48 h, odlaganje operativnog lečenja nije smanjilo mortalitet, u odnosu na pacijente iz iste ASA kategorije koji su operisani unutar 48 h [20].

U retrospektivnoj studiji, koja je uključivala 116 starijih pacijenata sa prelomom kuka, Mutlu i saradnici su zaključili da, kod pacijenata sa prelomom kuka, nepotrebni kardiološki testovi dovode do odlaganja operacije, što može dovesti do razvoja komplikacija, a neće dovesti do značajnih promena u perioperativnoj kardiološkoj terapiji [21].

U meta-analizi 35 nezavisnih studija, koja je brojala 191.873 učesnika i u kojoj je zabeleženo 34.448 smrtnih ishoda, Moha i saradnici su dokazali da rana operacija (unutar 24 h ili najkasnije unutar 48 h od prijema) dovodi do smanjenog rizika od smrtnog ishoda (p < 0,001) i nastanka dekubitalnih rana (p < 0,001), te zaključili da ortopedski hirurzi moraju težiti tome da većina pacijenata sa prelomom kuka bude operisana unutar 24 h do 48 h od prijema u bolnicu [22].

Simunovic i saradnici su, u meta-analizi koja je uključivala 4.208 pacijenata sa 721 smrtnim ishodom, zaključili da rana operacija (do 72 h od prijema u bolnicu) dovodi do značajnog smanjenja mortaliteta (p = 0,01), smanjuje rizik od nastanka pneumonije (p = 0,02), te dovodi do smanjenja rizika od nastanka dekubitalnih rana (p < 0,001) [23].

Sa druge strane, nekoliko retrospektivnih studija i meta-analiza pokazalo je da nema značajne razlike u mortalitetu između pacijenata operisanih 24 h, 36 h i 48 h nakon prijema u bolnicu [13],[24],[25]. Ipak, u navedenim studijama, operativno lečenje u roku od 4 dana od prijema u bolnicu je identifikovano kao najznačajniji faktor koji korelira sa smanjenim mortalitetom [13].

Zbog svega navedenog, pojedine zemlje donose nacionalne smernice o opravdanom odlaganju operativnog lečenja, kako bi se poboljšao krajnji ishod lečenja. Tako je Nacionalni institut za zdravlje i kliničku izvrsnost Ujedinjenog Kraljevstva (UK National Institute for Health and Care Excellence) predložio da pacijentima sa sledećim medicinskim stanjima može opravdano biti odloženo operativno lečenje, do korekcije istih: anemija < 8 g/dl, korektibilne koagulopatije, hipovolemija, elektrolitni disbalans, nekontrolisani dijabetes, nekontrolisano popuštanje srca, akutna srčana aritmija ili ishemija, akutna infekcija grudnog koša ili egzacerbacija hronične infekcije grudnog koša [12].

HIRURŠKO LEČENJE I BOLNIČKI DANI

Pacijenti koji su ranije operisani, kraće borave u bolnici, ranije se vertikalizuju u odnosu na dan prijema, kod njih je funkcionalni oporavak efikasniji, a troškovi lečenja su manji [26].

U prospektivnoj studiji, koja je uključivala 850 pacijenata, Al-Ani i saradnici su utvrdili da je, kod pacijenata koji su operisani u roku od 24 h, 36 h ili 48 h nakon prijema, smanjen broj dana provedenih u bolnici, i to: za grupu pacijenata operisanih unutar 24 h od prijema – 14 dana naspram 18 dana kod kasnije operisanih pacijenata; za grupu pacijenata operisanih unutar 36 h od prijema – 15 dana u odnosu na 19 dana kod kasnije operisanih pacijenata; i za grupu pacijenata operisanih unutar 48 h od prijema – 15 dana u odnosu na 21 dan kod kasnije operisanih pacijenata (p < 0,001) [27].

Takođe u korelaciji sa prethodno navedenom studijom su i rezultati studije koju su sproveli Lefevr i saradnici, gde je dokazano da čekanje na operaciju duže od 48 h predstavlja značajno veći rizik za razvoj ozbiljnih medicinskih komplikacija i prolongiranje boravka u bolnici [26].

U svom sistematskom preglednom radu, koji je uključivao 52 studije i 291.413 pacijenata, Kan i saradnici su identifikovali 25 studija koje su u obzir uzimale i broj bolničkih dana, te su zaključili da postoji značajna korelacija između ranije operacije i kraćeg boravka u bolnici [18].

Analizom dostupne literature uočeno je da se, kao jedan od glavnih faktora za odlaganje hirurškog lečenja, navodi nedostatak dostupne operacione sale i osoblja [28]. Rešavanjem nemedicinskih razloga za odlaganje operativnog lečenja možemo očekivati poboljšanje ishoda lečenja.

RANI FUNKCIONALNI OPORAVAK

Rana rehabilitacija i vertikalizacija pacijenta znači i raniji funkcionalni oporavak, te brže sticanje samostalnosti [29].

Oldmedou i saradnici su pokazali da je ranija rehabilitacija kod operisanih pacijenata sa prelomom kuka bila povezana sa ranijim otpustom kući, kao i da je ubrzavala funkcionalni oporavak [30].

Kon i saradnici su, u svom istraživanju, pokazali da su pacijenti koji su operisani više od 48 h nakon prijema imali lošiji funkcionalni oporavak [29].

S obzirom na to da je svrha operativnog lečenja preloma kuka obezboljavanje pacijenta, te odgovarajuća rekonstrukcija zgloba kuka, u zavisnosti od vrste preloma, i na kraju povratak pacijenta istom nivou aktivnosti koji je imao pre preloma kuka, u tom smislu, funkcionalni oporavak ostaje jedan od najvažnijih ciljeva lečenja ovih pacijenata. Potrebne su dodatne stu dije, koje sagledavaju sve faktore koji utiču na brzinu i uspeh dostizanja adekvatnih rezultata, a koje će biti važne odrednice u formiranju smernica za lečenje pacijenata sa prelomom kuka.

ZAKLJUČAK

Pacijente sa prelomom kuka trebalo bi operisati unutar 24 h od prijema u bolnicu, ukoliko nemaju akutno medicinsko stanje koje onemogućava operaciju. Ukoliko postoji medicinsko stanje koje može biti korigovano, ta granica se podiže na 48 h, ali vreme čekanja na operativno lečenje ne bi trebalo da bude duže od 4 dana.

Treba imati u vidu i nemedicinske razloge za odlaganje operacije, te raditi na minimalizovanju njihovog uticaja na planiranje operativnog lečenja.

Multidisciplinarni pristup (ortoped, anesteziolog, odgovarajući specijalisti) treba da obezbedi realizaciju operacije u prvih 48 h, ili izuzetno u prva 4 dana, od prijema, kako bi se minimalizovao rizik od nastanka komplikacija kao i porast već visokog mortaliteta u prvih 30 dana i prvih godinu dana od operativnog lečenja.

  • Sukob interesa:
    Nije prijavljen.

Informacije

Volumen 3 Broj 1

Volumen 3 Broj 1

Mart 2022

Strane 55-61

  • Primljen:
    16 januar 2022
  • Revidiran:
    11 februar 2022
  • Prihvaćen:
    14 februar 2022
  • Objavljen online:
    11 mart 2022
  • DOI:
Autor za korespodenciju

Uroš Dabetić
Klinika za ortopedsku hirurgiju i traumatologiju, Univerzitetskog kliničkog centra Srbije
Pasterova 2, 11000 Beograd, Srbija
Elektronska adresa: Ova adresa el. pošte je zaštićena od spambotova. Omogućite JavaScript da biste je videli.


  • 1. Kannus P, Parkkari J, Sievänen H, Heinonen A, Vuori I, Järvinen M. Epidemiology of hip fractures. Bone. 1996 Jan;18(1 Suppl):57S-63S. doi: 10.1016/8756-3282(95)00381-9.[CROSSREF]

    2. Bingham KW, Kates SL. The 1-year mortality of patients treated in a hip fracture program for elders. Geriatr Orthop Surg Rehabil. 2010 Sep;1(1):6-14. doi: 10.1177/2151458510378105.[CROSSREF]

    3. Simunovic N, Devereaux PJ, Bhandari M. Surgery for hip fractures: Does surgical delay affect outcomes? Indian J Orthop. 2011 Jan;45(1):27-32. doi: 10.4103/0019-5413.73660.[CROSSREF]

    4. Carpintero P, Caeiro JR, Carpintero R, Morales A, Silva S, Mesa M. Complications of hip fractures: A review. World J Orthop. 2014 Sep 18;5(4):402-11. doi: 10.5312/wjo.v5.i4.402.[CROSSREF]

    5. Amarilla-Donoso FJ, López-Espuela F, Roncero-Martín R, Leal-Hernandez O, Puerto-Parejo LM, Aliaga-Vera I, et al. Quality of life in elderly people after a hip fracture: a prospective study. Health Qual Life Outcomes. 2020 Mar 14;18(1):71. doi: 10.1186/s12955-020-01314-2.[CROSSREF]

    6. Daabiss M. American Society of Anaesthesiologists physical status classification. Indian J Anaesth. 2011 Mar;55(2):111-5. doi: 10.4103/0019-5049.79879.[CROSSREF]

    7. Donegan DJ, Gay AN, Baldwin K, Morales EE, Esterhai JL Jr, Mehta S. Use of medical comorbidities to predict complications after hip fracture surgery in the elderly. J Bone Joint Surg Am. 2010 Apr;92(4):807-13. doi: 10.2106/JBJS.I.00571.[CROSSREF]

    8. Tay E. Hip fractures in the elderly: operative versus nonoperative management. Singapore Med J. 2016 Apr;57(4):178-81. doi: 10.11622/smedj.2016071.[CROSSREF]

    9. van de Ree CLP, De Jongh MAC, Peeters CMM, de Munter L, Roukema JA, Gosens T. Hip Fractures in Elderly People: Surgery or No Surgery? A Systematic Review and Meta-Analysis. Geriatr Orthop Surg Rehabil. 2017 Sep;8(3):173- 80. doi: 10.1177/2151458517713821.[CROSSREF]

    10. Amrayev S, AbuJazar U, Stucinskas J, Smailys A, Tarasevicius S. Outcomes and mortality after hip fractures treated in Kazakhstan. Hip Int. 2018 Mar;28(2):205-9. doi: 10.1177/1120700018773395.[CROSSREF]

    11. Management of Hip Fractures in the Elderly: Timing of Surgical Intervention [Internet]. Aaos.org. 2018 [cited 16 January 2022]. Available from: https://www.aaos.org/globalassets/quality-and-practice-resources/hip-fracturesin-the-elderly/hip-fx-timing-measure-technical-report.pdf.[HTTP]

    12. Sheehan KJ, Sobolev B, Villán Villán YF, Guy P. Patient and system factors of time to surgery after hip fracture: a scoping review. BMJ Open. 2017 Aug 21;7(8):e016939. doi: 10.1136/bmjopen-2017-016939.[CROSSREF]

    13. Moran CG, Wenn RT, Sikand M, Taylor AM. Early mortality after hip fracture: is delay before surgery important? J Bone Joint Surg Am. 2005 Mar;87(3):483-9. doi: 10.2106/JBJS.D.01796.[CROSSREF]

    14. Klestil T, Röder C, Stotter C, Winkler B, Nehrer S, Lutz M, et al. Impact of timing of surgery in elderly hip fracture patients: a systematic review and meta-analysis. Sci Rep. 2018 Sep 17;8(1):13933. doi: 10.1038/s41598-018-32098-7.[CROSSREF]

    15. Maheshwari K, Planchard J, You J, Sakr WA, George J, Higuera-Rueda CA, et al. Early Surgery Confers 1-Year Mortality Benefit in Hip-Fracture Patients. J Orthop Trauma. 2018 Mar;32(3):105-110. doi: 10.1097/BOT.0000000000001043.[CROSSREF]

    16. Siegmeth AW, Gurusamy K, Parker MJ. Delay to surgery prolongs hospital stay in patients with fractures of the proximal femur. J Bone Joint Surg Br. 2005 Aug;87(8):1123-6. doi: 10.1302/0301-620X.87B8.16357.[CROSSREF]

    17. Öztürk B, Johnsen SP, Röck ND, Pedersen L, Pedersen AB. Impact of comorbidity on the association between surgery delay and mortality in hip fracture patients: A Danish nationwide cohort study. Injury. 2019 Feb;50(2):424-31. doi: 10.1016/j.injury.2018.12.032.[CROSSREF]

    18. Khan SK, Kalra S, Khanna A, Thiruvengada MM, Parker MJ. Timing of surgery for hip fractures: a systematic review of 52 published studies involving 291,413 patients. Injury. 2009 Jul;40(7):692-7. doi: 10.1016/j.injury.2009.01.010.[CROSSREF]

    19. Shiga T, Wajima Z, Ohe Y. Is operative delay associated with increased mortality of hip fracture patients? Systematic review, meta-analysis, and meta-regression. Can J Anaesth. 2008 Mar;55(3):146-54. doi: 10.1007/BF03016088.[CROSSREF]

    20. Seong YJ, Shin WC, Moon NH, Suh KT. Timing of Hip-fracture Surgery in Elderly Patients: Literature Review and Recommendations. Hip Pelvis. 2020 Mar;32(1):11-6. doi: 10.5371/hp.2020.32.1.11.[CROSSREF]

    21. Mutlu H, Bilgili F, Mutlu S, Karaman O, Cakal B, Ozkaya U. The effects of preoperative non-invasive cardiac tests on delay to surgery and subsequent mortality in elderly patients with hip fracture. J Back Musculoskelet Rehabil. 2016;29(1):49-54. doi: 10.3233/BMR-150595.[CROSSREF]

    22. Moja L, Piatti A, Pecoraro V, Ricci C, Virgili G, Salanti G, et al. Timing matters in hip fracture surgery: patients operated within 48 hours have better outcomes. A meta-analysis and meta-regression of over 190,000 patients. PLoS One. 2012;7(10):e46175. doi: 10.1371/journal.pone.0046175.[CROSSREF]

    23. Simunovic N, Devereaux PJ, Sprague S, Guyatt GH, Schemitsch E, Debeer J, et al. Effect of early surgery after hip fracture on mortality and complications: systematic review and meta-analysis. CMAJ. 2010 Oct 19;182(15):1609-16. doi: 10.1503/cmaj.092220.[CROSSREF]

    24. Rae HC, Harris IA, McEvoy L, Todorova T. Delay to surgery and mortality after hip fracture. ANZ J Surg. 2007 Oct;77(10):889-91. doi: 10.1111/j.1445- 2197.2007.04267.x.[CROSSREF]

    25. Lizaur-Utrilla A, Gonzalez-Navarro B, Vizcaya-Moreno MF, Miralles Muñoz FA, Gonzalez-Parreño S, Lopez-Prats FA. Reasons for delaying surgery following hip fractures and its impact on one year mortality. Int Orthop. 2019 Feb;43(2):441-8. doi: 10.1007/s00264-018-3936-5.[CROSSREF]

    26. Lefaivre KA, Macadam SA, Davidson DJ, Gandhi R, Chan H, Broekhuyse HM. Length of stay, mortality, morbidity and delay to surgery in hip fractures. J Bone Joint Surg Br. 2009 Jul;91(7):922-7. doi: 10.1302/0301-620X.91B7.22446.[CROSSREF]

    27. Al-Ani AN, Samuelsson B, Tidermark J, Norling A, Ekström W, Cederholm T, et al. Early operation on patients with a hip fracture improved the ability to return to independent living. A prospective study of 850 patients. J Bone Joint Surg Am. 2008 Jul;90(7):1436-42. doi: 10.2106/JBJS.G.00890.[CROSSREF]

    28. Sheehan KJ, Sobolev B, Guy P. Mortality by Timing of Hip Fracture Surgery: Factors and Relationships at Play. J Bone Joint Surg Am. 2017 Oct 18;99(20):e106. doi: 10.2106/JBJS.17.00069.[CROSSREF]

    29. Cohn MR, Cong GT, Nwachukwu BU, Patt ML, Desai P, Zambrana L, et al. Factors Associated With Early Functional Outcome After Hip Fracture Surgery. Geriatr Orthop Surg Rehabil. 2016 Mar;7(1):3-8. doi: 10.1177/2151458515615916.[CROSSREF]

    30. Oldmeadow LB, Edwards ER, Kimmel LA, Kipen E, Robertson VJ, Bailey MJ. No rest for the wounded: early ambulation after hip surgery accelerates recovery. ANZ J Surg. 2006 Jul;76(7):607-11. doi: 10.1111/j.1445-2197.2006.03786.x.[CROSSREF]


LITERATURA

1. Kannus P, Parkkari J, Sievänen H, Heinonen A, Vuori I, Järvinen M. Epidemiology of hip fractures. Bone. 1996 Jan;18(1 Suppl):57S-63S. doi: 10.1016/8756-3282(95)00381-9.[CROSSREF]

2. Bingham KW, Kates SL. The 1-year mortality of patients treated in a hip fracture program for elders. Geriatr Orthop Surg Rehabil. 2010 Sep;1(1):6-14. doi: 10.1177/2151458510378105.[CROSSREF]

3. Simunovic N, Devereaux PJ, Bhandari M. Surgery for hip fractures: Does surgical delay affect outcomes? Indian J Orthop. 2011 Jan;45(1):27-32. doi: 10.4103/0019-5413.73660.[CROSSREF]

4. Carpintero P, Caeiro JR, Carpintero R, Morales A, Silva S, Mesa M. Complications of hip fractures: A review. World J Orthop. 2014 Sep 18;5(4):402-11. doi: 10.5312/wjo.v5.i4.402.[CROSSREF]

5. Amarilla-Donoso FJ, López-Espuela F, Roncero-Martín R, Leal-Hernandez O, Puerto-Parejo LM, Aliaga-Vera I, et al. Quality of life in elderly people after a hip fracture: a prospective study. Health Qual Life Outcomes. 2020 Mar 14;18(1):71. doi: 10.1186/s12955-020-01314-2.[CROSSREF]

6. Daabiss M. American Society of Anaesthesiologists physical status classification. Indian J Anaesth. 2011 Mar;55(2):111-5. doi: 10.4103/0019-5049.79879.[CROSSREF]

7. Donegan DJ, Gay AN, Baldwin K, Morales EE, Esterhai JL Jr, Mehta S. Use of medical comorbidities to predict complications after hip fracture surgery in the elderly. J Bone Joint Surg Am. 2010 Apr;92(4):807-13. doi: 10.2106/JBJS.I.00571.[CROSSREF]

8. Tay E. Hip fractures in the elderly: operative versus nonoperative management. Singapore Med J. 2016 Apr;57(4):178-81. doi: 10.11622/smedj.2016071.[CROSSREF]

9. van de Ree CLP, De Jongh MAC, Peeters CMM, de Munter L, Roukema JA, Gosens T. Hip Fractures in Elderly People: Surgery or No Surgery? A Systematic Review and Meta-Analysis. Geriatr Orthop Surg Rehabil. 2017 Sep;8(3):173- 80. doi: 10.1177/2151458517713821.[CROSSREF]

10. Amrayev S, AbuJazar U, Stucinskas J, Smailys A, Tarasevicius S. Outcomes and mortality after hip fractures treated in Kazakhstan. Hip Int. 2018 Mar;28(2):205-9. doi: 10.1177/1120700018773395.[CROSSREF]

11. Management of Hip Fractures in the Elderly: Timing of Surgical Intervention [Internet]. Aaos.org. 2018 [cited 16 January 2022]. Available from: https://www.aaos.org/globalassets/quality-and-practice-resources/hip-fracturesin-the-elderly/hip-fx-timing-measure-technical-report.pdf.[HTTP]

12. Sheehan KJ, Sobolev B, Villán Villán YF, Guy P. Patient and system factors of time to surgery after hip fracture: a scoping review. BMJ Open. 2017 Aug 21;7(8):e016939. doi: 10.1136/bmjopen-2017-016939.[CROSSREF]

13. Moran CG, Wenn RT, Sikand M, Taylor AM. Early mortality after hip fracture: is delay before surgery important? J Bone Joint Surg Am. 2005 Mar;87(3):483-9. doi: 10.2106/JBJS.D.01796.[CROSSREF]

14. Klestil T, Röder C, Stotter C, Winkler B, Nehrer S, Lutz M, et al. Impact of timing of surgery in elderly hip fracture patients: a systematic review and meta-analysis. Sci Rep. 2018 Sep 17;8(1):13933. doi: 10.1038/s41598-018-32098-7.[CROSSREF]

15. Maheshwari K, Planchard J, You J, Sakr WA, George J, Higuera-Rueda CA, et al. Early Surgery Confers 1-Year Mortality Benefit in Hip-Fracture Patients. J Orthop Trauma. 2018 Mar;32(3):105-110. doi: 10.1097/BOT.0000000000001043.[CROSSREF]

16. Siegmeth AW, Gurusamy K, Parker MJ. Delay to surgery prolongs hospital stay in patients with fractures of the proximal femur. J Bone Joint Surg Br. 2005 Aug;87(8):1123-6. doi: 10.1302/0301-620X.87B8.16357.[CROSSREF]

17. Öztürk B, Johnsen SP, Röck ND, Pedersen L, Pedersen AB. Impact of comorbidity on the association between surgery delay and mortality in hip fracture patients: A Danish nationwide cohort study. Injury. 2019 Feb;50(2):424-31. doi: 10.1016/j.injury.2018.12.032.[CROSSREF]

18. Khan SK, Kalra S, Khanna A, Thiruvengada MM, Parker MJ. Timing of surgery for hip fractures: a systematic review of 52 published studies involving 291,413 patients. Injury. 2009 Jul;40(7):692-7. doi: 10.1016/j.injury.2009.01.010.[CROSSREF]

19. Shiga T, Wajima Z, Ohe Y. Is operative delay associated with increased mortality of hip fracture patients? Systematic review, meta-analysis, and meta-regression. Can J Anaesth. 2008 Mar;55(3):146-54. doi: 10.1007/BF03016088.[CROSSREF]

20. Seong YJ, Shin WC, Moon NH, Suh KT. Timing of Hip-fracture Surgery in Elderly Patients: Literature Review and Recommendations. Hip Pelvis. 2020 Mar;32(1):11-6. doi: 10.5371/hp.2020.32.1.11.[CROSSREF]

21. Mutlu H, Bilgili F, Mutlu S, Karaman O, Cakal B, Ozkaya U. The effects of preoperative non-invasive cardiac tests on delay to surgery and subsequent mortality in elderly patients with hip fracture. J Back Musculoskelet Rehabil. 2016;29(1):49-54. doi: 10.3233/BMR-150595.[CROSSREF]

22. Moja L, Piatti A, Pecoraro V, Ricci C, Virgili G, Salanti G, et al. Timing matters in hip fracture surgery: patients operated within 48 hours have better outcomes. A meta-analysis and meta-regression of over 190,000 patients. PLoS One. 2012;7(10):e46175. doi: 10.1371/journal.pone.0046175.[CROSSREF]

23. Simunovic N, Devereaux PJ, Sprague S, Guyatt GH, Schemitsch E, Debeer J, et al. Effect of early surgery after hip fracture on mortality and complications: systematic review and meta-analysis. CMAJ. 2010 Oct 19;182(15):1609-16. doi: 10.1503/cmaj.092220.[CROSSREF]

24. Rae HC, Harris IA, McEvoy L, Todorova T. Delay to surgery and mortality after hip fracture. ANZ J Surg. 2007 Oct;77(10):889-91. doi: 10.1111/j.1445- 2197.2007.04267.x.[CROSSREF]

25. Lizaur-Utrilla A, Gonzalez-Navarro B, Vizcaya-Moreno MF, Miralles Muñoz FA, Gonzalez-Parreño S, Lopez-Prats FA. Reasons for delaying surgery following hip fractures and its impact on one year mortality. Int Orthop. 2019 Feb;43(2):441-8. doi: 10.1007/s00264-018-3936-5.[CROSSREF]

26. Lefaivre KA, Macadam SA, Davidson DJ, Gandhi R, Chan H, Broekhuyse HM. Length of stay, mortality, morbidity and delay to surgery in hip fractures. J Bone Joint Surg Br. 2009 Jul;91(7):922-7. doi: 10.1302/0301-620X.91B7.22446.[CROSSREF]

27. Al-Ani AN, Samuelsson B, Tidermark J, Norling A, Ekström W, Cederholm T, et al. Early operation on patients with a hip fracture improved the ability to return to independent living. A prospective study of 850 patients. J Bone Joint Surg Am. 2008 Jul;90(7):1436-42. doi: 10.2106/JBJS.G.00890.[CROSSREF]

28. Sheehan KJ, Sobolev B, Guy P. Mortality by Timing of Hip Fracture Surgery: Factors and Relationships at Play. J Bone Joint Surg Am. 2017 Oct 18;99(20):e106. doi: 10.2106/JBJS.17.00069.[CROSSREF]

29. Cohn MR, Cong GT, Nwachukwu BU, Patt ML, Desai P, Zambrana L, et al. Factors Associated With Early Functional Outcome After Hip Fracture Surgery. Geriatr Orthop Surg Rehabil. 2016 Mar;7(1):3-8. doi: 10.1177/2151458515615916.[CROSSREF]

30. Oldmeadow LB, Edwards ER, Kimmel LA, Kipen E, Robertson VJ, Bailey MJ. No rest for the wounded: early ambulation after hip surgery accelerates recovery. ANZ J Surg. 2006 Jul;76(7):607-11. doi: 10.1111/j.1445-2197.2006.03786.x.[CROSSREF]

1. Kannus P, Parkkari J, Sievänen H, Heinonen A, Vuori I, Järvinen M. Epidemiology of hip fractures. Bone. 1996 Jan;18(1 Suppl):57S-63S. doi: 10.1016/8756-3282(95)00381-9.[CROSSREF]

2. Bingham KW, Kates SL. The 1-year mortality of patients treated in a hip fracture program for elders. Geriatr Orthop Surg Rehabil. 2010 Sep;1(1):6-14. doi: 10.1177/2151458510378105.[CROSSREF]

3. Simunovic N, Devereaux PJ, Bhandari M. Surgery for hip fractures: Does surgical delay affect outcomes? Indian J Orthop. 2011 Jan;45(1):27-32. doi: 10.4103/0019-5413.73660.[CROSSREF]

4. Carpintero P, Caeiro JR, Carpintero R, Morales A, Silva S, Mesa M. Complications of hip fractures: A review. World J Orthop. 2014 Sep 18;5(4):402-11. doi: 10.5312/wjo.v5.i4.402.[CROSSREF]

5. Amarilla-Donoso FJ, López-Espuela F, Roncero-Martín R, Leal-Hernandez O, Puerto-Parejo LM, Aliaga-Vera I, et al. Quality of life in elderly people after a hip fracture: a prospective study. Health Qual Life Outcomes. 2020 Mar 14;18(1):71. doi: 10.1186/s12955-020-01314-2.[CROSSREF]

6. Daabiss M. American Society of Anaesthesiologists physical status classification. Indian J Anaesth. 2011 Mar;55(2):111-5. doi: 10.4103/0019-5049.79879.[CROSSREF]

7. Donegan DJ, Gay AN, Baldwin K, Morales EE, Esterhai JL Jr, Mehta S. Use of medical comorbidities to predict complications after hip fracture surgery in the elderly. J Bone Joint Surg Am. 2010 Apr;92(4):807-13. doi: 10.2106/JBJS.I.00571.[CROSSREF]

8. Tay E. Hip fractures in the elderly: operative versus nonoperative management. Singapore Med J. 2016 Apr;57(4):178-81. doi: 10.11622/smedj.2016071.[CROSSREF]

9. van de Ree CLP, De Jongh MAC, Peeters CMM, de Munter L, Roukema JA, Gosens T. Hip Fractures in Elderly People: Surgery or No Surgery? A Systematic Review and Meta-Analysis. Geriatr Orthop Surg Rehabil. 2017 Sep;8(3):173- 80. doi: 10.1177/2151458517713821.[CROSSREF]

10. Amrayev S, AbuJazar U, Stucinskas J, Smailys A, Tarasevicius S. Outcomes and mortality after hip fractures treated in Kazakhstan. Hip Int. 2018 Mar;28(2):205-9. doi: 10.1177/1120700018773395.[CROSSREF]

11. Management of Hip Fractures in the Elderly: Timing of Surgical Intervention [Internet]. Aaos.org. 2018 [cited 16 January 2022]. Available from: https://www.aaos.org/globalassets/quality-and-practice-resources/hip-fracturesin-the-elderly/hip-fx-timing-measure-technical-report.pdf.[HTTP]

12. Sheehan KJ, Sobolev B, Villán Villán YF, Guy P. Patient and system factors of time to surgery after hip fracture: a scoping review. BMJ Open. 2017 Aug 21;7(8):e016939. doi: 10.1136/bmjopen-2017-016939.[CROSSREF]

13. Moran CG, Wenn RT, Sikand M, Taylor AM. Early mortality after hip fracture: is delay before surgery important? J Bone Joint Surg Am. 2005 Mar;87(3):483-9. doi: 10.2106/JBJS.D.01796.[CROSSREF]

14. Klestil T, Röder C, Stotter C, Winkler B, Nehrer S, Lutz M, et al. Impact of timing of surgery in elderly hip fracture patients: a systematic review and meta-analysis. Sci Rep. 2018 Sep 17;8(1):13933. doi: 10.1038/s41598-018-32098-7.[CROSSREF]

15. Maheshwari K, Planchard J, You J, Sakr WA, George J, Higuera-Rueda CA, et al. Early Surgery Confers 1-Year Mortality Benefit in Hip-Fracture Patients. J Orthop Trauma. 2018 Mar;32(3):105-110. doi: 10.1097/BOT.0000000000001043.[CROSSREF]

16. Siegmeth AW, Gurusamy K, Parker MJ. Delay to surgery prolongs hospital stay in patients with fractures of the proximal femur. J Bone Joint Surg Br. 2005 Aug;87(8):1123-6. doi: 10.1302/0301-620X.87B8.16357.[CROSSREF]

17. Öztürk B, Johnsen SP, Röck ND, Pedersen L, Pedersen AB. Impact of comorbidity on the association between surgery delay and mortality in hip fracture patients: A Danish nationwide cohort study. Injury. 2019 Feb;50(2):424-31. doi: 10.1016/j.injury.2018.12.032.[CROSSREF]

18. Khan SK, Kalra S, Khanna A, Thiruvengada MM, Parker MJ. Timing of surgery for hip fractures: a systematic review of 52 published studies involving 291,413 patients. Injury. 2009 Jul;40(7):692-7. doi: 10.1016/j.injury.2009.01.010.[CROSSREF]

19. Shiga T, Wajima Z, Ohe Y. Is operative delay associated with increased mortality of hip fracture patients? Systematic review, meta-analysis, and meta-regression. Can J Anaesth. 2008 Mar;55(3):146-54. doi: 10.1007/BF03016088.[CROSSREF]

20. Seong YJ, Shin WC, Moon NH, Suh KT. Timing of Hip-fracture Surgery in Elderly Patients: Literature Review and Recommendations. Hip Pelvis. 2020 Mar;32(1):11-6. doi: 10.5371/hp.2020.32.1.11.[CROSSREF]

21. Mutlu H, Bilgili F, Mutlu S, Karaman O, Cakal B, Ozkaya U. The effects of preoperative non-invasive cardiac tests on delay to surgery and subsequent mortality in elderly patients with hip fracture. J Back Musculoskelet Rehabil. 2016;29(1):49-54. doi: 10.3233/BMR-150595.[CROSSREF]

22. Moja L, Piatti A, Pecoraro V, Ricci C, Virgili G, Salanti G, et al. Timing matters in hip fracture surgery: patients operated within 48 hours have better outcomes. A meta-analysis and meta-regression of over 190,000 patients. PLoS One. 2012;7(10):e46175. doi: 10.1371/journal.pone.0046175.[CROSSREF]

23. Simunovic N, Devereaux PJ, Sprague S, Guyatt GH, Schemitsch E, Debeer J, et al. Effect of early surgery after hip fracture on mortality and complications: systematic review and meta-analysis. CMAJ. 2010 Oct 19;182(15):1609-16. doi: 10.1503/cmaj.092220.[CROSSREF]

24. Rae HC, Harris IA, McEvoy L, Todorova T. Delay to surgery and mortality after hip fracture. ANZ J Surg. 2007 Oct;77(10):889-91. doi: 10.1111/j.1445- 2197.2007.04267.x.[CROSSREF]

25. Lizaur-Utrilla A, Gonzalez-Navarro B, Vizcaya-Moreno MF, Miralles Muñoz FA, Gonzalez-Parreño S, Lopez-Prats FA. Reasons for delaying surgery following hip fractures and its impact on one year mortality. Int Orthop. 2019 Feb;43(2):441-8. doi: 10.1007/s00264-018-3936-5.[CROSSREF]

26. Lefaivre KA, Macadam SA, Davidson DJ, Gandhi R, Chan H, Broekhuyse HM. Length of stay, mortality, morbidity and delay to surgery in hip fractures. J Bone Joint Surg Br. 2009 Jul;91(7):922-7. doi: 10.1302/0301-620X.91B7.22446.[CROSSREF]

27. Al-Ani AN, Samuelsson B, Tidermark J, Norling A, Ekström W, Cederholm T, et al. Early operation on patients with a hip fracture improved the ability to return to independent living. A prospective study of 850 patients. J Bone Joint Surg Am. 2008 Jul;90(7):1436-42. doi: 10.2106/JBJS.G.00890.[CROSSREF]

28. Sheehan KJ, Sobolev B, Guy P. Mortality by Timing of Hip Fracture Surgery: Factors and Relationships at Play. J Bone Joint Surg Am. 2017 Oct 18;99(20):e106. doi: 10.2106/JBJS.17.00069.[CROSSREF]

29. Cohn MR, Cong GT, Nwachukwu BU, Patt ML, Desai P, Zambrana L, et al. Factors Associated With Early Functional Outcome After Hip Fracture Surgery. Geriatr Orthop Surg Rehabil. 2016 Mar;7(1):3-8. doi: 10.1177/2151458515615916.[CROSSREF]

30. Oldmeadow LB, Edwards ER, Kimmel LA, Kipen E, Robertson VJ, Bailey MJ. No rest for the wounded: early ambulation after hip surgery accelerates recovery. ANZ J Surg. 2006 Jul;76(7):607-11. doi: 10.1111/j.1445-2197.2006.03786.x.[CROSSREF]


© Sva prava zadržana. Lekarska komora Srbije.

Skoči na vrh