Skip to main content
  • Trg Nikole Pašića br. 7, sprat IV, 11000 Beograd
  • info@smj.rs

logo bez bolda opt

Zemunska bolnica (1784-2020) – kratka istorija najstarije bolnice u Srbiji

OSNIVANJE ZEMUNSKE BOLNICE

Potpisivanjem Beogradskog mira, 1739. godine, Zemun je stekao status pograničnog grada Habzburške monarhije. Od 1746. godine bio je u sastavu Vojne granice. Prva briga novih vlasti bilo je sprečavanje epidemija zaraznih bolesti koje bi mogle da se prošire sa teritorije Osmanskog carstva. Zbog toga je, još 1730. godine, osnovan Kontumac, karantin kroz koji su prolazili i putnici i roba [1]. U drugoj polovini 18. veka u Zemunu su postojale dve bolnice. Srpska bolnica se pominje kao Greci ritus non uniti Spital ili Raitzisches Lazaret i das illyirische Spital. Tačan datum osnivanja ove bolnice nije poznat, a prvi dokument u kome se pominje potiče iz 1769. godine. Nemačka ili Katolička bolnica (Deutsches ili Katholisches Spital) je osnovana 1758. godine. Pored ovih, u Zemunu su jedno vreme postojale i Vojna bolnica (od 1788. godine) i Jevrejska bolnica (od 1814. godine) [2, 3].

Zemun je od 1749. godine stekao status slobodnog vojnog komuniteta, pod jurisdikcijom Petrovaradinske regimente. Magistrat (Gradska uprava) je organizovan 1751. godine, ali je njegove odluke i dalje morala da potvrđuje Generalna komanda. Zemun je u tom periodu bio naseljen pretežno srpskim stanovništvom. Prema popisu iz 1777. godine, Zemun je imao 3.918 stanovnika, od toga Srba 3.114 (77,48%), Nemaca 756 (19,29%), i Jevreja 47 (1,1%). Posle ulaska Zemuna u granice Habzburške monarhije, priliv nemačkog stanovništva je bio sve brži.

Srpska bolnica je osnovana pre 1769. godine i u početku je više bila sklonište za ostarele i siromašne građane pravoslavne vere. Prvi sačuvani dokument je sudski zapisnik od 18. septembra 1769. godine u kome se kao staratelji bolnice spominju Dimčo Miloš i Mitar Zamfirović. U njoj su lečeni i zbrinjavani najsiromašniji stanovnici Zemuna, dok su imućniji i dalje lečeni kod kuće od strane privatnih lekara. O izdržavanju bolnice starala se Srpska opština, a staratelj je brinuo o radu bolnice, njenom uređenju, kao i finansijama. Staratelji Pravoslavne bolnice su 1775. godine sklopili ugovor sa zidarom o građenju nove bolnice sa četiri prostrane sobe. Ona se nalazila u blizini Crkve svetog oca Nikolaja. Bolnica se izdržavala milostinjom, novcem od prodatog odela u bolnici umrlih bolesnika, kirijom koja se dobijala od izdavanja jedne kuće, a bilo je i legata. Milostinja se sakupljala nedeljom i praznikom u crkvi, na svadbama i krsnim slavama, a od Magistrata je dobijan novac naplaćen od bećara, cehova i zakupa lova [4,5].

Katolička bolnica je, kao i pravoslavna, bila u početku dom za uboge, nemoćne i nesposobne za privređivanje. Nastala je 1758. godine kada je župi poklonjena jedna kućica, a izdržavala se sakupljanjem milostinje koju je potom sveštenik delio jednom nedeljno. Staru kuću, sklonu padu, Katolička crkvena opština je 1773. godine rešila da proda, a zatim je nakon dve godine rešila da se izgradi nova bolnica sa četiri sobe i dve kuhinje, u Bežanijskoj ulici. U skladu sa svojim ovlašćenjima i novim propisima, Magistrat je 17. septembra 1775. godine rešio da iz sredstava koja su prikupljena od esnafskih ušteda i ostalih prihoda obema bolnicama daje jednake sume u iznosu od 206 forinti nedeljno. Posle devet godina ovakvog finansiranja, doneto je rešenje da se nešto promeni, a rad bolnica unapredi. Kako se dešavalo da u jednoj, obično Pravoslavnoj bolnici, bude malo bolesnika, dok je druga bolnica bila gotovo uvek pretrpana, predloženo je da se, od 1789. godine, bolesnici, bez obzira na veroispovest, raspoređuju u obe bolnice [6,7].

Zemunski magistrat davao je materijalnu pomoć i Srpskoj i Nemačkoj bolnici. Generalna komanda je 25. februara 1784. godine naredila spajanje ove dve bolnice u jednu. Taj dokument je označio početak formiranja nove Gradske bolnice (Bürgerliches Spital) u Zemunu [8]. Tekst naredbe glasi:

Carsko-kraljevskom Slobodnom vojnom komunitetu Zemun
Službeno
Primljeno: 3. marta 1784.
Bolnički stan


Sledstveno naredbi Generalne vojne komande od 25. februara tekuće godine trebalo bi značajno smanjiti nepotrebne troškove za dve odvojene bolnice, kao i ukinuti obračunavanje preko različitih bolničkih blagajni. Isto tako, u svim ostalim komunitetima ubuduće bi trebalo da postoji bolnička zgrada, koja mora raspolagati dovoljnim prostorom za smeštaj bolesnika svih dozvoljenih religija. Takođe bi trebalo da postoji samo jedna bolnička blagajna pod nadzorom Magistrata. Što se tiče poslednjeg, počevši od 1. novembra 1783. godine da se vodi samo jedan račun.

Ovo se otpravlja Magistratu radi saznanja i pridržavanja, s tim da nakon prijema preduzme polaganje bolničkih računa i spajanje obe bolničke blagajne. Odmah da se izvrši prodaja obe zasebne bolnice i, prema tome, da se za buduću bolnicu kupi druga zgrada, koja će odgovarati visokom propisu.

Zemun, 3. mart 1784.
austrijski major J . Majzner

(na srpski preveo Zoran Stevanović, Arhiv Vojvodine)

f01

Slika1. Naredba Slavonske generalne komande od 25. februara 1784. godine kojom se nalaže Magistratu da objedini dve bolničke kase u jednu, kao i da treba da postoji samo jedna bolnička zgrada (Istorijski arhiv Beograda, Zemunski magistrat, 1396-1784-F 3-192)

ZEMUNSKA BOLNICA U 19. VEKU I PRVOJ POLOVINI 20. VEKA

Kada je formirana nova Gradska bolnica (Bürgerliches Spital) u Zemunu, bolnice nisu još neko vreme i fizički spojene, ali su finansije objedinjene. Naziv Bürgerliches Spital korišćen je u izveštajima fizika upućenih Magistratu i za jednu i za drugu bolnicu, sa napomenom da je reč o Pravoslavnoj bolnici ili Katoličkoj bolnici [9]. Tek od 1795. godine bolesnici su primani samo u zgradu Nemačke bolnice u Bežanijskoj ulici. To je godina kada je i fizičko spajanje bolnica bilo završeno, dok je 1799. doneta i definitivna odluka o zatvaranju Srpske bolnice. Kako nijedna zgrada postojećih bolnica nije bila zadovoljavajuća, pristupilo se izradi planova za izgradnju nove zgrade. Magistrat je od 1802. godine razmišljao o zidanju nove bolnice, ali je zbog nedostatka novca na kraju izvršena samo adaptacija postojeće zgrade 1805/6. godine.

Nisu samo finansijski razlozi doveli do stvaranja jedne, Gradske bolnice u Zemunu. Zakon iz 1770. godine bio je, kao osnovni zdravstveni zakon za celu državu, primenjivan i na teritoriji Zemuna. Po normativu, sanitet se delio na civilni i vojno-granični. Sanitetska služba u Vojnoj granici bila je opet podeljena na sanitet vojnih jedinica i na fizikate u vojnim opštinama. Uređenje fizikata propisano je 1787. godine u Regulativu za vojne komunitete Zemun, Karlovce i Petrovaradin [10]. Sanitetski normativ je odredio da su doktori medicine, hirurzi i apotekari dužni da spremaju i polažu ispite na univerzitetima [9]. Bolnički izveštaji su podnošeni mesečno, dijagnoze su pisane na nemačkom, većinom po simptomima, a broj bolesnika se kretao do 25. Među bolestima najčešće su pominjane: malarija, trbušni tifus, pegavac, difterija, sušica, reumatične bolesti, dizenterija, crveni vetar, kožne bolesti, čirevi, vodena bolest, skleroza, zapaljenje plućne maramice, otoci, kaplja, veliki kašalj, zapaljenje pluća, rane, opekotine, duševne bolesti. Od veneričnih bolesti pominju se sifilis i gonoreja. Od zaraznih bolesti česti su šarlah, rubela i male boginje. Ponekad su se javljale i velike boginje [10,11].

Generalna komanda je 1811. godine izdala Magistratu Uputstvo o upravljanju bolnicom po kome je izvršeno njeno uređenje. Iste godine osnovano je i Ginekološko odeljenje. Zbog loših uslova u bolnici i dalje su najčešće pacijenti bili zanatlije, sluge, prosjaci, dok su se imućniji lečili kod privatnih lekara i bolovali u svojim kućama. Bolnica je 1821. proširena kupovinom susedne kuće, pa je do 1830. godine imala tri sobe za bolesnike, jednu za bolesnice i jednu za hapšenike, sa ukupno 23 postelje. Bolnički fond je finansiran iz redovnih prihoda (naplaćene kazne od prekršaja) i vanrednih, uglavnom legata i dobrovoljnih priloga. Broj pacijenata se povećavao, pa je 1829. godine lečeno ukupno 195 bolesnika, dok je 1886. godine bilo ukupno 458 hospitalizovanih pacijenata. Od 1887. godine uvedeno je i ambulantno lečenje [12,13].

Druga polovina 19. veka je donela mnoge promene u radu Zemunske bolnice. Gradsko veće je donelo nekoliko odluka o budućem radu bolnice, među njima i novi Bolnički red. Stara zgrada bolnice nije više mogla da zadovolji potrebe sve većeg broja pacijenata. Dolazak dr Vojislava J. Subbotića na mesto fizika uticao je na unapređenje rada u bolnici. Ubrzo je „primarni lekar“ Gradske bolnice, dr Subbotić, bolničku kuhinju pretvorio u operacionu sobu u kojoj su počeli da se izvode prvi hirurški zahvati. Gradsko zastupstvo je posle pregovora sklopilo ugovor sa Redom sestara milosrdnica Sv.Vinka Paulskog, koji je od 1. novembra 1887. godine preuzeo upravu bolnice. Red se obavezao da u Zemunu podigne Opću javnu bolnicu milosrdnih sestara sa najmanje sto postelja. Planove za izgradnju nove bolnice uradio je Johan Nepomuk Holc iz Slavonske Požege. Do jeseni 1891. godine svi radovi na novom zdanju bolnice bili su završeni i, 4. oktobra, zdanje je osvećeno [11,14].

Opštom javnom bolnicom u Zemunu sestre milosrdnice su uspešno upravljale od 1891. do 1945. godine. Nadzor nad njihovim radom vršio je Zdravstveni odbor Gradskog zastupstva, kome je predsedavao načelnik grada. Na bolničkom zemljištu je 1899. godine izgrađena lepa prizemna zgrada za infektivne bolesnike. Bolnička oprema je takođe osavremenjena pa je 1901. godine nabavljen novi Rendgenov aparat, a bolnica je posedovala i sterilizator. Posle dograđivanja zgrade, 1905. godine, izmenjena je i dotadašnja organizacija bolnice, koja je imala samo jedno – Opšte odeljenje. Novom raspodelom stvorena su nova odeljenja – Hirurško, Interno i Venerično. U ovom periodu je uređena i nova operaciona sala. Posle dogradnje, 1905. godine, poslednje veliko proširenje je usledilo 1913. godine, kada je od udovice dr Talera kupljena kuća koja je bila namenjena za stanovanje bolničkih lekara i duhovnika. Tokom Prvog svetskog rata, zbog povećanog broja pacijenata, otvorena je i privremena Bolnica podružnice Crvenog križa u zgradi Gradske dečačke škole. Posle oslobođenja Zemuna, 5. novembra 1918. godine, bolnica je nastavila rad pod istim imenom i sa istom upravom [15,16].

Rad Javne opšte bolnice u Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca nastavio se pod upravom sestara milosrdnica. Tokom dvadesetih godina 20. veka bolnica je imala četiri odeljenja: Interno, Hirurško s porodilištem, Venerično i Odeljenje za zarazne bolesti. U njoj je radilo 6 lekara, 40 milosrdnih sestara i pomoćno osoblje [17]. Bilo je 268 postelja i tokom 1928. godine lečeno je preko tri hiljade bolesnika. Tokom 1931. godine izvršena je dogradnja drugog sprata i na dvorišnim krilima, čime je značajno povećan kapacitet bolnice. Tokom Drugog svetskog rata, Zemun je bio u okviru Nezavisne države Hrvatske, a bolnica je ostala pod upravom milosrdnih sestara. Posle oslobođenja Zemuna, 22. oktobra 1944. godine, bolnica je pretvorena u vojnu ustanovu za prihvat i lečenje ranjenika.

Prve poratne dane ova zdravstvena ustanova dočekala je kao Vojna bolnica u kojoj su zajednički radili lekari Beograda i Zemuna. Značajne zadatke bolnica je preuzela u vreme i nakon proboja Sremskog fronta, jer je najveći broj ranjenika usmeravan ka ovoj zdravstvenoj ustanovi. Osim postojećeg objekta korišćene su i današnja Osnovna škola „Svetozar Miletić“, Poljoprivredno-šumarski fakultet, a delimično i zgrada Komande vazduhoplovstva. Najkomplikovanije operacije odvijale su se u objektu današnjeg Poljoprivrednog fakulteta. Prvog oktobra 1945. godine Vojna bolnica postaje ponovo civilna zdravstvena ustanova. Smeštena je u staroj zgradi, uz korišćenje objekta današnje Neurološke službe, koja je tada bila Zarazno odeljenje (do 1946. godine). Javna opšta bolnica, kako se tada zvala, raspolagala je sa 432 postelje i 194 zaposlena radnika. Od tog broja, 29 su bili lekari i farmaceuti, 30 medicinski radnici sa srednjom spremom, 43 bolničari i 92 nemedicinski radnici. U tadašnjoj organizaciji rada delovali su: Interno odeljenje, Pedijatrijsko odeljenje, Hirurško odeljenje, Ginekološko-akušersko odeljenje, Dermatovenerološko odeljenje, Rendgen kabinet, Laboratorija i Apoteka.

Devet godina kasnije, 1954. godine, ova zdravstvena ustanova registrovana je kao Gradska bolnica, 1965. godine kao Opšta bolnica u Zemunu, a 1973. godine kao Klinička bolnica u Zemunu. Te godine konstituisana je kao Radna organizacija sa 12 OOUR-a i jednom radnom zajednicom. Nakon sprovedenog referenduma, 1978. godine, izglasan je Samoupravni sporazum o udruživanju radnika u tri OOUR-a i jednu radnu zajednicu. U sastavu OOUR-a bile su jedinice udruženog rada. Postojali su OOUR-i Internističkih grana, Hirurških grana, Zajedničkih medicinskih dijagnostičkih službi i Radna zajednica zajedničkih opštih službi. Od 31. decembra 1983. godine bolnica je dobila nov naziv: Kliničko-bolnički centar „Zemun – Beograd” i nov način organizovanja sa novom strukturom koju su činile: Internistička služba, Pedijatrijska služba, Dermatovenerološka služba, Pneumoftiziološka služba, Služba fizikalne medicine, reumatologije i rehabilitacije, Služba anestezije i reanimacije, Hirurška služba, Neurohirurška služba, Ginekološko akušerska služba, Otorinolaringološka služba i Urološka služba [15].

Stara zgrada značajniju rekonstrukciju doživljava 1974. godine, kada je na drugom spratu adaptiran prostor za Koronarnu jedinicu. Operacioni blok na prvom spratu dograđen je 1964. godine, a na drugom spratu 1976. godine. Novi deo, koji se koristio za potrebe ambulantno-polikliničkog rada, apoteke i uprave, završen je 1965/1966. godine i imao je četiri sprata povezanih sa starom zgradom bolnice. Peti sprat je dograđen za potrebe Neurohirurške službe, 1976. godine. Kliničko-bolnički centar, osim stare zgrade u Vukovoj ulici 9, koristio je i objekte u Vrtlarskoj 57, gde je smeštena Dermatovenerološka služba, danas Neurološka služba, u Gundulićevoj 32, gde je smeštena Pedijatrijska služba, u Gundulićevoj 34, gde bila Služba fizikalne medicine, reumatologije i rehabilitacije, a danas Služba medikalne onkologije, posebnu zgradu u krugu bolnice, za potrebe Finansijske službe, objekat u ulici Izletnički put br. 6, gde je smeštena Služba pneumoftiziologije, i vertikalni deo zgrade Antituberkuloznog dispanzera u ulici 22. oktobra u Zemunu, gde su bile smeštene Dijabetološka, Oftamološka i Neuropsihijatrijska ambulanta, a danas Služba za konsultativne i specijalističke preglede. Kliničko-bolnički centar je 1985. godine raspolagao sa više od 10.000 m2 ukupne površine. Broj postelja se povećavao iz godine u godinu, prema rastu ukupne funkcije današnjeg Kliničko-bolničkog centra i racionalizaciji njegove organizacije, pa je 1954. godine iznosio 546, da bi već 1961. godine dostigao brojku od 701 ležaja. I u narednom periodu povećavao se broj postelja koji je u svim objektima KBC „Zemun – Beograd“ 1984. godine iznosio ukupno 853.

Kliničko-bolnički centar „Zemun – Beograd“ je za to vreme, 1984. godine, posedovao savremenu dijagnostičku opremu i primenjivao najsavremenije dijagnostičke i terapeutske postupke ispitivanja i lečenja bolesnika. Savremena dijagnostička linija za otkrivanje svih vrsta bolesti sastojala se od klasične, ultrazvučne i kompjuterizovane dijagnostike. Moderno opremljen operacioni blok sa 10 operacionih sala omogućavao je izvođenje najkomplikovanijih operativnih zahvata - hirurgije, ginekologije i akušerstva, urologije, neurohirurgije, i otorinolaringologije sa maksilofacijalnom hirurgijom, čiji je broj premašivao 10.000 godišnje. Lečenje anaerobnih infekcija, posebno gasne gangrene, omogućeno je u hiperbaričnoj komori, smeštenoj u okviru Traumatološkog odeljenja Hirurške službe. Ovu komoru su, po potrebi, koristile sve zdravstvene ustanove sa teritorije SFRJ, jer je bila jedinstvena i pokazala je izvanredne i do tada nedostižne rezultate. Kliničko- -bolnički centar „Zemun – Beograd“ je 1984. godine imao u svom sastavu sledeće organizovane intenzivne jedinice: Koronarnu jedinicu, Gastroenterološku intenzivnu jedinicu, Neurohiruršku intenzivnu jedinicu i Opštu hiruršku - reanimacionu intenzivnu jedinicu, sa ukupno 27 postelja.

Godine 1972. Klinički Centar „Zemun - Beograd” je postao nastavna baza Medicinskog fakulteta u Beogradu. Zaključen je jedan od najvažnijih samoupravnih sporazuma sa Medicinskim fakultetom, pa je ovaj centar postao jedna od jedinica Fakulteta. Započela je nastavna delatnost sa studentima Medicinskog i Stomatološkog fakulteta i drugih viših škola. Ovaj centar je, takođe, među prvima započeo saradnju sa republičkim i saveznim institucijama radi opredeljivanja svojih stručnih kadrova za rad u inostranstvu, pogotovu u nesvrstanim ili nerazvijenim zemljama [12,15].

Do 2009. godine jedan deo službi je radio u skučenom prostoru, sa nedovoljnom opremom i smanjenim posteljnim kapacitetima čiji je broj bio 688 prvih godina 21. veka, a od 2007. je iznosio 620. Iako su uslovi za rad bili teški, otvorena je Služba neurologije, formiran je Odsek za interventnu kardiologiju, razvijala se Dnevna bolnica i program Medikalne onkologije. Krajem 2010. godine završena je rekonstrukcija, a potom i opremanje tri sprata centralnog objekta sa bolesničkim sobama. Početkom 2012. godine završena je rekonstrukcija i pušteno je u rad pet novih operacionih sala sa kompletnom savremenom opremom. Početkom 2015. godine pušten je u rad operacioni blok sa dve nove sale, koje su takođe kompletno opremljene savremenom opremom. Renovirana i opremljena su: Odeljenje hemodijalize, Odeljenje ortopedije kao i Odeljenje laboratorijske dijagnostike. KBC „Zemun – Beograd”, kao referentna ustanova pristupila je implementaciji koncepta Eurotransplanta, pri čemu je oformljen tim za eksplantaciju organa i obavljeno je više eksplantacionih procedura. Započete su interventne neuroradiološke procedure i uvedene u stalni rad kod moždanih aneurizmi. Nakon edukacije kadra u inostranstvu, uvedene su u standardnu proceduru endoskopske operacije kičme koje se u Srbiji rade jedino u KBC „Zemun – Beograd“, i do sada je učinjeno preko 1.000 intervencija. Danas Kliničko bolnički centar „Zemun – Beograd“ svakodnevno pruža blagovremenu, kvalitetnu i savremenu multidisciplinarnu uslugu, poštujući etiku i vodiče dobre prakse.

ZAKLJUČAK

Nije bilo lako utvrditi početak organizovane zdravstvene zaštite stanovnika Zemuna, a još manje početak bolničkog lečenja. Početak bolničkog lečenja u Zemunu bio je povezan sa organizovanim oblicima zdravstvene zaštite Habzburške monarhije i položajem Zemuna u okviru carevine. Od trenutka kada dobija status slobodnog kraljevskog grada, 1749. godine, odnosno status slobodnog vojnog komuniteta s uređenom upravom - Magistratom, Zemun dobija i izvesna prava da pitanja iz oblasti zdravstva samostalno reguliše i organizuje. Kada je 1770. godine donet poseban zakon, Generale normativum in re sanitates, koji je bio obavezujući za čitavo područje monarhije, briga o zdravlju stanovništva postala je obaveza države. Od formiranja, 25. februara 1784. godine, do danas, Zemunska bolnica je u svojoj istoriji prolazila kroz različite faze. Od ubožnice i skloništa za siromašne izrasla je u moderan kliničko-bolnički centar. Spoj prošlosti i sadašnjosti ogleda se i u prostorima koje koristi danas – od zgrada pod zaštitom države do modernih, namenski građenih bolničkih blokova. Međutim, bolnicu su ipak najviše oblikovali oni koji su u njoj radili i njome upravljali. Svako je ostavio svoj trag i uneo svoj entuzijazam – od dr Vojislava J. Subbotića, koji je stvorio prvu hiruršku salu od bolničke kuhinje, do današnjih modernih hirurških sala opremljenih vrhunskom medicinskom opremom. Poseban pečat u razvoju bolnice ostavile su milosrdne sestre Reda Sv. Vinka Paulskog, koje su od 1. novembra 1887. godine preuzele upravljanje bolnicom. Red se obavezao da u Zemunu podigne Opštu javnu bolnicu, što je i ostvareno do jeseni 1891. godine. Tokom 20. veka bolnica je delila sudbinu ovog prostora, radeći neprekidno i tokom oba svetska rata. U tom periodu radila je u nekoliko različitih država, da bi danas bila jedna od vodećih medicinskih ustanova Republike Srbije.


© Sva prava zadržana. Lekarska komora Srbije.

Skoči na vrh